Aksamitkówka złota

Opis

Aksamitkówka złota to duży, efektowny grzyb o kapeluszu 5–20 cm, złotożółtym do żółtobrązowego, matowym i pokrytym drobnymi ziarenkami, które przyklejają się do palców. Na brzegu kapelusza zwisają resztki osłony, a na trzonie jest złocistobrązowy pierścień. Blaszki są początkowo kremowe, potem ochrowobrązowe, a trzon jest u dołu rozszerzony i pokryty łuseczkami.

Rośnie od sierpnia do listopada w lasach liściastych i mieszanych, parkach i zaroślach, często w kępach pokrzyw, a także w rowach i przy drogach. W Polsce jest rzadka.

Ze względu na wygląd łatwo ją rozpoznać; można ją pomylić jedynie z mniejszymi ziarnówkami. Jest to grzyb trujący, nie należy go zbierać do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–20 cm; młody półkolisty, potem dzwonkowaty, stożkowaty do wypukłego. Barwa złotożółta do żółtobrązowej, często z pomarańczowym odcieniem. Powierzchnia matowa, pokryta drobnymi ziarenkami, które brudzą dłoń przy dotknięciu; czasem pomarszczona. Brzeg ostry, z zwisającymi resztkami osłony.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, wolne (nieprzyrośnięte do trzonu), początkowo kremowe, potem ochrowe do ochrowobrązowych.

Trzon

Walcowaty, z rozszerzoną podstawą, twardy, lecz elastyczny. Nad pierścieniem kremowy lub żółtawy, gładki; pod pierścieniem od żółtawego do żółtobrązowego, pokryty ziarenkowatymi łuseczkami. Pierścień złocistobrązowy, w dolnej części ziarenkowaty.

Miąższ

Biały lub żółtawy, po przecięciu żółknie. Zapach kwaskowaty, aromatyczny; smak łagodny. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawobrązowy. Zarodniki podłużne, zaostrzone, szorstkie, 10–14 × 5–6 µm, bez pory rostkowej.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, parkach i zaroślach, także w kępach pokrzyw i innych roślin, w rowach i na poboczach dróg.

Występowanie. Występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą i Australią. W Polsce rzadki; figuruje na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ze statusem R (rzadki, potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu i małych obszarów siedliskowych). Znajduje się też na listach gatunków zagrożonych w Anglii, Holandii i Niemczech. Nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce (Dz.U. 2014 poz. 1408) i nie znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.

Owocnikowanie. Od sierpnia do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Ziarnówki (Cystoderma), w tym Cystoderma aureum — Są znacznie mniejsze. Aksamitkówka złota dzięki dużym rozmiarom i złotożółtej, ziarenkowatej powierzchni jest zwykle łatwa do rozpoznania.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; w katalogu opisywany jako gatunek trujący z doniesieniami o zatruciach żołądkowo-jelitowych.

Toksyny. cyjanowodór

Objawy zatrucia. Doniesienia o zatruciach przebiegających z objawami żołądkowo-jelitowymi (zwykle nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha). Szczegółowy obraz zatrucia nie jest dobrze udokumentowany.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych specyficznych dla gatunku; objawy żołądkowo-jelitowe po grzybach pojawiają się zwykle od ok. 30 min do 4 h po spożyciu. Brak objawów w pierwszych godzinach nie wyklucza zatrucia.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia natychmiast dzwoń pod 112 lub jedź na SOR; nie czekaj na wystąpienie objawów. Zachowaj resztki grzybów (także surowe) do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Gatunek opisał w 1772 r. Heinrich Gottfried von Mattuschka, nadając mu nazwę Agaricus aureus; obecna nazwa pochodzi z 1928 r.
• Jest jedynym przedstawicielem monotypowego rodzaju Phaeolepiota.
• Występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą i Australią.
• W polskim piśmiennictwie dawniej nazywano go aksamitką złotą; obecną nazwę zaproponował Władysław Wojewoda w 2003 r.