Kubek prążkowany

Opis

Kubek prążkowany to maleńki grzyb przypominający gniazdko z jajeczkami. Kubek ma zwykle 1–2 cm wysokości i około 1 cm szerokości. Z zewnątrz jest rdzawobrązowy do niemal czarnego i kudłaty, a wewnątrz gładki, srebrzysty i wyraźnie prążkowany. U dojrzałych okazów w środku leżą szare, płaskie „jajeczka” (perydiole) o wielkości 1–2 mm, które zawierają zarodniki. Młody kubek jest przykryty cienką błonką, która z czasem pęka.

Rośnie latem i jesienią, pojedynczo lub w grupach, na gnijących gałązkach, kawałkach drewna, liściach i zrębkach, zwykle w wilgotnych zaroślach i lasach, także w parkach i pod krzewami. W Polsce jest pospolity.

Odróżnia go od podobnych kubków kudłata powierzchnia zewnętrzna i prążkowane wnętrze; u kubka ołowianoszarego (Cyathus olla) wnętrze jest gładkie. To grzyb niejadalny, zbierany co najwyżej dla ciekawości.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak kapelusza w ścisłym sensie; owocnik ma kształt kubka (perydium) w formie wazonu lub odwróconego stożka, wysokości zwykle 7–20 mm i szerokości 6–10 mm (wyjątkowo do 1,5 cm). Zewnętrzna powierzchnia (egzoperydium) jest rdzawobrązowa, brązowa do niemal czarnej, czasem szarawobeżowa, kudłata lub kosmata, z włoskami skierowanymi głównie w dół. Brzeg bywa lekko wywinięty. Wnętrze (endoperydium) jest gładkie, bez owłosienia, wyraźnie podłużnie prążkowane i srebrzyście błyszczące. Młode owocniki są zamknięte cienką błoną (epifragmą), owłosioną jak powierzchnia zewnętrzna; po dojrzeniu rozrywa się ona i odpada, odsłaniając perydiole.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Hymenium zawarte jest w perydiolach, czyli drobnych soczewkowatych lub krążkowatych ciałkach leżących w kubku jak jaja w gniazdku. Perydiole mają średnicę ok. 1–2 mm, są szare lub szarobrązowe (ciemne albo matowoszare, gdy pokrywa je jeszcze cienka błonka, tunika), a przez ucisk sąsiednich mogą wyglądać kanciasto. Każdy perydiol przytwierdzony jest do ściany kubka sznureczkiem (funiculus), złożonym z części nasadowej, środkowej i osłonki (purse), wewnątrz której znajduje się zwinięta nić z kleistym hapteronem. Suchy sznureczek jest kruchy, mokry – silnie rozciągliwy.

Trzon

Brak właściwego trzonu. Kubek przytwierdzony jest do podłoża zbitą masą strzępek (emplacement) o średnicy zwykle 8–12 mm, często zawierającą drobne fragmenty podłoża.

Miąższ

Brak typowego miąższu; owocnik jest drobny, cienkościenny i skórzasty. Zmiany barwy, zapach i smak: brak danych. Nie należy próbować.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki bezbarwne (hialinowe), eliptyczne do jajowatych, gładkie, z wcięciem na jednym końcu; wymiary ok. 15–22 × 8–12 µm (opisy podają różne zakresy). W jednym perydiolu zarodniki powstają na podstawkach; barwa wysypu: brak danych.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof. Rośnie na martwym drewnie drzew liściastych i iglastych, na drobnych gałązkach i innych szczątkach drewna, na liściach i resztkach roślinnych, także na ściółce z zrębków drewna w parkach i pod krzewami. Chętniej pojawia się w wilgotnych, płytkich zagłębieniach niż na wyniesieniach terenu. Zarodniki rozsiewane są mechanizmem „kubka rozbryzgowego”: kropla deszczu uderzająca pod odpowiednim kątem wyrzuca perydiole z kubka, sznureczek rozwija się, a kleisty hapteron owija się wokół cienkiej łodygi lub gałązki. Perydiole rozkładają się z czasem lub mogą być zjedzone przez zwierzęta roślinożerne i rozsiane z odchodami.

Występowanie. Gatunek kosmopolityczny, notowany na wszystkich kontynentach poza Antarktydą, m.in. w Azji, Europie, obu Amerykach i Nowej Zelandii; szeroko rozpowszechniony w strefie umiarkowanej. W Europie sięga na północy ok. 64° szerokości geograficznej. W Polsce pospolity, wilgotne zarośla i lasy. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Lato i jesień, w ciepłe sezony do początku zimy; owocniki pojedynczo lub w grupach, często w skupiskach na drobnych gałązkach.

Z czym można go pomylić?

• Cyathus olla (kubek ołowianoszary) — Zewnętrznie jedwabiście włóknisty, a nie kudłaty; wewnątrz bez prążków.
• Cyathus stercoreus — Rośnie na odchodach; wnętrze kubka nie jest prążkowane.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Pierwszy raz opisał go William Hudson w 1778 r. jako Peziza striata; obecną nazwę rodzajową nadał mu w 1787 r. Carl Ludwig Willdenow.
• Angielska nazwa „splash cups” nawiązuje do rozsiewu zarodników: kropla deszczu uderzająca we wnętrze kubka wyrzuca perydiole na odległość.
• Wyrzucony perydiol ciągnie za sobą sznureczek z kleistym hapteronem, który owija się wokół gałązki lub łodygi, jak kula na lince w grze w tetherball.
• Z grzyba wyizolowano związki o działaniu przeciwdrobnoustrojowym in vitro: cyatiny i striatyny; cztery kwasy (cyatowy, striatowy, cyatadonowy i epistriatowy) były wcześniej nieznane.