Okratek australijski

Opis

Okratek australijski to jeden z najbardziej niezwykłych grzybów w polskich lasach i ogrodach. Młody owocnik wygląda jak białoszare jajo wielkości jaja kurzego, częściowo zagłębione w ziemi. Po jego pęknięciu wyrastają 4–8 koralowoczerwonych ramion, które rozchylają się jak macki ośmiornicy lub gwiazda. Od wewnątrz pokrywa je ciemna, śluzowata, cuchnąca masa z zarodnikami; zapach przypomina padlinę i przyciąga muchy.

Pochodzi z Australii i Nowej Zelandii, a do Europy trafił na początku XX wieku. W Polsce rośnie od lipca do października, głównie na południu kraju, w młodych lasach, zaroślach, na żyznej i wilgotnej glebie, a także w parkach i ogrodach, często na ściółce korowej. Jest rzadki, ale coraz częściej spotykany. Pojedynczy owocnik żyje zaledwie dzień lub dwa.

Trudno go z czymś pomylić. Okratek czerwony tworzy zamkniętą kratkę, a nie wolne ramiona. Okratek australijski nie nadaje się do jedzenia: przy dojrzałym owocniku odstrasza już sam zapach.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak kapelusza. Owocnik rozwija się z jaja o wysokości 3–6 cm i średnicy 2,5–5 cm, jajowatego, stożkowatego lub gruszkowatego, białoszarego, częściowo zagłębionego w podłożu, u nasady z nitkowatymi sznurami grzybni. Z pękniętego jaja wysuwa się receptakl, który osiąga 5–15 cm wysokości i rozdziela się na 4–8 ramion. Ramiona o długości do ok. 10 cm odchylają się na zewnątrz, nadając owocnikowi kształt rozgwiazdy lub ośmiornicy. Zewnętrzna powierzchnia ramion jest koralowoczerwona do różowoczerwonej, siatkowato-jamkowata. Owocnik żyje zwykle jeden–dwa dni.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek w typowym sensie. Powierzchnię wewnętrzną (górną) ramion pokrywa intensywnie czerwonowiśniowa warstwa, a na niej śluzowata, ciemnooliwkowozielonobrunatna gleba z zarodnikami, która z wiekiem zsycha się i czernieje. Na przekroju poprzecznym ramienia widoczne są 2–3 rurki i dwa szerokie wgłębienia (globifery).

Trzon

Brak wyodrębnionego trzonu. Dolna, niepęknięta część receptaklu ma 2–9 cm wysokości i 2–5 cm szerokości, jest biaława lub białoszara, porowata. Pierścienia nie ma, nasadę otacza resztka osłony jaja.

Miąższ

Gąbczasta, porowata, w jaju otoczona galaretowatą warstwą. Dojrzała gleba wydziela silny, nieprzyjemny zapach padliny, podobny do zapachu sromotnika smrodliwego. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki zawarte w śluzowatej glebie, bezbarwne (hialinowe), wąskoelipsoidalne, gładkie, ok. 3,5–7,5 × 1,5–2,5 µm (opisy podają różne zakresy). Wysyp w klasycznym sensie nie występuje.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rozkładający martwą materię organiczną: rośnie na ściółce, kompoście, ściółce korowej (mulczu) i drewnie. Preferuje gleby kwaśne i wilgotne, unika wapiennych. W Polsce znajdowany w młodych lasach i zaroślach na żyznych, dobrze nawożonych glebach, pod brzozą brodawkowatą, sosną zwyczajną i topolą osiką, a także w murawach ze śmiałka darniowego i śmiałka pogiętego. Spory roznoszą muchy i inne owady (m.in. z rodzin Calliphoridae, Muscidae, Sarcophagidae), przyciągane zapachem; zjadają glebę, a zarodniki są wydalane.

Występowanie. Pierwotny obszar występowania jest sporny: najczęściej wskazuje się Australię z Tasmanią i Nową Zelandię, możliwe też wyspy Archipelagu Malajskiego, Mauritius i południowo-wschodnia Afryka. Gatunek rozprzestrzenił się do Azji, obu Ameryk i Europy, gdzie po raz pierwszy zanotowano go w 1914 r. we Francji; prawdopodobnie został zawleczony z ziemią i roślinami lub towarami z Australii. W Europie stwierdzony m.in. w Wielkiej Brytanii, Belgii, Austrii, Niemczech, Szwajcarii, Włoszech, Czechach, Chorwacji, Słowenii, Rumunii, Bośni i Hercegowinie oraz na Ukrainie. W Polsce pierwsze stanowisko odnotowano w 1975 r. koło Biłgoraja (Wólka). Do 2014 r. znano blisko 100 stanowisk, głównie na południu kraju (Sudety i ich przedpole, Karpaty, wyżyny południowo-wschodnie); w Tatrach stwierdzony w 2012 r. Na północnym wschodzie nie notowany, na północnym zachodzie tylko pojedyncze stanowiska. Gatunek inwazyjny, w Polsce nadal rzadki, ale się rozprzestrzenia. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. W Polsce od lipca do października.

Z czym można go pomylić?

• Aseroe rubra — Mniejszy; gleba zajmuje tylko środkową część owocnika, a nie ramiona. Ramiona są rozwidlone, nie masywne.
• Clathrus ruber (okratek czerwony) — Owocnik tworzy zamkniętą, kulistą kratkę z czerwonych ramion zrośniętych na szczytach, a nie wolne ramiona rozchylone jak gwiazda.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• W 1975 r. mieszkańcy wsi koło Biłgoraja, gdzie gatunek zanotowano w Polsce po raz pierwszy, brali jego białe „jaja” za jaja węży.
• W Europie po raz pierwszy odnotowano go w 1914 r. we Francji; prawdopodobnie przywieziono go z ziemią i roślinami z Australii lub z towarami z tego kontynentu.
• Zapach padliny przyciąga muchy, które zjadają śluzowatą glebę i roznoszą zarodniki; podobną strategię zapylania mają niektóre rośliny kwiatowe.
• Angielskie nazwy to „devil's fingers” (palce diabła) i „octopus stinkhorn” (sromotnik-ośmiornica).