Próchnilec maczugowaty

Opis

Próchnilec maczugowaty nie ma kapelusza ani blaszek. Jego owocnik to twarda, korkowata podkładka w kształcie maczugi, palca lub taśmy, zwykle 3–10 cm wysoka i około 2,5 cm gruba. Wiosną jest blada, z białym szczytem i szarym nalotem zarodników, później ciemnieje, aż staje się czarna i pomarszczona. Wewnątrz jest biała i włóknista. Stąd angielska nazwa „dead man's fingers” (palce nieboszczyka).

Rośnie przez cały rok, pojedynczo lub w pęczkach przypominających dłoń, na martwym drewnie liściastym: pniakach, korzeniach i butwiejących pniach, zwłaszcza buka i dębu. Bywa, że wyrasta z drewna ukrytego w ziemi i wygląda wtedy, jakby rósł wprost z gleby. W Polsce jest pospolity.

Czarna, zrogowaciała podkładka na drewnie odróżnia go od grzybów kapeluszowych. Jest niejadalny. Z podobnymi próchnilcami (np. długotrzonkowym) łatwo go pomylić, ale żaden z nich nie nadaje się do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak kapelusza; owocnik to podkładka (stroma) o zmiennym kształcie: pałkowata, maczugowata lub taśmowata, wzniesiona, często wyrastająca pojedynczo lub w skupieniach przypominających palce, czasem zrośnięta. Wysokość zwykle 3–10 cm, grubość około 2,5 cm. Powierzchnia ziarenkowata; u młodych okazów wiosną blada z białym szczytem, często szarawa od zarodników, potem coraz ciemniejsza, na koniec czarna i pomarszczona (brązowa lub czarna, czasem z odcieniem niebieskawym albo zielonkawym).

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Zarodnikonośne perytecja zanurzone są w warstwie powierzchniowej podkładki, a ich ujścia widoczne są jako drobne kropki; askospory wydostają się przez otwór na szczycie perytecjum.

Trzon

Brak wyodrębnionego trzonu; podkładka wyrasta bezpośrednio z drewna lub ma krótką, zwężoną nasadę. Brak pierścienia.

Miąższ

Wewnątrz biały, włóknisty, twardy i korkowaty, z czarną, kropkowaną strefą pod powierzchnią, utworzoną przez perytecja. Smaku i zapachu nie opisuje się jako cech rozpoznawczych; nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp czarny. Askospory 20–32 × 5–9 µm, powstają latem i jesienią w teleomorfie. W stadium anamorficznym (wiosna) powstają zielonkawoszare konidia o wymiarach 10–13 × 6–7 µm, tworzące szary nalot na podkładce.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof, powodujący próchnienie drewna. Rośnie na martwym drewnie drzew liściastych, pniakach i korzeniach, zwłaszcza buka i dębu, zwykle przy podstawie butwiejących lub uszkodzonych pni. Bywa, że wyrasta z drewna zagrzebanego w ziemi i sprawia wrażenie, że rośnie na ziemi. Notowany także na zdrewniałych strąkach roślin motylkowatych, ogonkach liściowych i łodygach roślin zielnych.

Występowanie. Gatunek kosmopolityczny, notowany na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy (opisy różnie podają jego obecność w Afryce). W Polsce pospolity, w lasach i zadrzewieniach. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Podkładki trwają przez cały rok. Wiosną widoczne jest stadium konidialne, a teleomorfa z askosporami dojrzewa latem i jesienią.

Z czym można go pomylić?

• Xylaria longipes (próchnilec długotrzonkowy) — Smuklejsze podkładki; rośnie głównie na martwych gałęziach klonu.
• Xylaria hypoxylon (próchnilec gałązkowaty) — Znacznie drobniejszy, z cienkimi, rozgałęzionymi podkładkami o białym, mączystym wierzchołku.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet gatunkowy polymorpha znaczy „różnokształtny”: owocniki bywają pałkowate, palczaste, taśmowate lub zrośnięte.
• Angielska nazwa „dead man's fingers” (palce nieboszczyka) nawiązuje do czarnych, palcowatych podkładek wyrastających z ziemi lub drewna.
• Gatunek ma dwa stadia: wiosną powstają bezpłciowe konidia, a latem i jesienią płciowe askospory. Rozsiewanie zarodników potrafi trwać kilka miesięcy.
• Polska nazwa rodzajowa „próchnilec” wiąże się z tym, że grzyby tego rodzaju powodują próchnienie drewna.