Rycerzyk czerwonozłoty

Opis

Rycerzyk czerwonozłoty ma kapelusz o średnicy 3–15 cm, pokryty filcowatymi, purpurowoczerwonymi włoskami i łuseczkami, spod których prześwituje żółte tło. Młode okazy bywają prawie całkiem purpurowe, stare żółkną. Blaszki są gęste i zawsze żółte, trzon walcowaty, w wieku pusty, bez pierścienia, a miąższ żółty. Stąd angielska nazwa „plums and custard” (śliwki z kremem).

To grzyb rosnący na drewnie: na pniakach, kłodach i przy podstawie pni, zwykle drzew iglastych, pojedynczo lub w kępach. Czasem wygląda, jakby rósł na ziemi, ale grzybnia jest wtedy połączona z zakopanym drewnem. Owocniki pojawiają się od lata do listopada, a w Polsce gatunek jest pospolity.

Odróżnia go połączenie czerwono łuskowatego kapelusza, żółtych blaszek, żółtego miąższu i wzrostu na drewnie. Jest uznawany za niejadalny – nie warto go zbierać do kosza.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–15 cm; młody półkolisty lub łukowaty z podwiniętym brzegiem, potem wypukły, dzwonkowaty i rozpostarty, czasem z tępym garbem. Powierzchnia filcowata, gęsto pokryta czerwonymi do purpurowoczerwonych włoskami, które z wiekiem zbijają się w drobne łuseczki, spod których prześwituje żółte tło. Ubarwienie bardzo zmienne: młode okazy bywają całkowicie purpurowofioletowe, starsze jednolicie żółte. Test z KOH daje na powierzchni kapelusza barwę czerwoną. Odnotowano wyjątkowy okaz o średnicy 56 cm.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, z licznymi blaszeczkami, przy trzonie szeroko przyrośnięte lub ząbkowato wykrojone, nieco płatkowate. Zawsze żółte; u młodych jaśniejsze, z wiekiem ciemnieją.

Trzon

Wysokość 5–12 cm, grubość 0,8–3 cm, walcowaty, szybko staje się pusty. Barwa jak kapelusz lub tylko żółta; u nasady z czerwonymi łuseczkami, ku blaszkom przechodzi w żółć lub białawy odcień, a u starych okazów bywa całkowicie żółty. Bez pierścienia.

Miąższ

Żółty do kremowego. Zapach i smak mdłe, niezbyt przyjemne. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały do kremowobiałego, nieamyloidalny. Zarodniki gładkie, prawie kuliste do szeroko elipsoidalnych, w KOH szkliste, bez pory rostkowej; ok. 5–8 × 3–5,5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na martwym, dobrze rozłożonym drewnie – pniach, pniakach, kłodach i przy podstawie pni, rzadko także na zrębkach, trocinach i glebie bogatej w lignię. Rośnie na gatunkach iglastych i liściastych; w Europie Środkowej głównie na iglastych (zwłaszcza świerku), w Europie Południowej częściej na liściastych. Niekiedy pozornie rośnie na ziemi, ale grzybnia wyrasta wtedy z zakopanych korzeni drzew.

Występowanie. Półkula północna: Europa, Azja, Ameryka Północna i Środkowa; zawleczony prawdopodobnie z drewnem sosny do Australii, Nowej Zelandii i Kostaryki. W Polsce pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od czerwca (w Polsce zwykle od lipca) do listopada; pojedynczo, rozproszenie lub w kępach, czasem gromadnie.

Z czym można go pomylić?

• Tricholomopsis decora — Barwa złocista, owocniki wyraźnie rzadsze; rośnie także w lasach iglastych, ale na wyższych wysokościach.
• Tricholomopsis flammula — Drobniejszy, o bardziej żółtym trzonie.
• Megacollybia fallax — Kapelusz szarobrązowy, bez czerwonych łuseczek.
• Gymnopilus luteofolius — Rośnie w kępach i ma łuseczki na kapeluszu; bywa mylony z rycerzykiem.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa angielska „plums and custard” (śliwki z kremem) nawiązuje do śliwkowoczerwonych łuseczek kapelusza i żółtych jak krem blaszek.
• Barwa kapelusza zmienia się z wiekiem: młode owocniki bywają purpurowofioletowe, a stare jednolicie żółte.
• Rekordowy okaz o kapeluszu średnicy 56 cm znaleziono we Włoszech na pniu dębu korkowego.
• W Australii, Nowej Zelandii i Kostaryce znaleziono go na sadzonych sosnach, dokąd prawdopodobnie został zawleczony wraz z drewnem.