Twardzioszek przydrożny

Opis

Twardzioszek przydrożny to mały grzyb o kapeluszu 1–4 cm, barwy skórzastożółtej do ochrowobrązowej, z tępym garbkiem pośrodku, który po wyschnięciu blednie. Blaszki są rzadkie, jasne, a trzon cienki, pełny, sprężysty i niełamliwy. Dobrze znosi suszę i po zwilżeniu odżywa.

Rośnie na łąkach, trawnikach, pastwiskach, przy ścieżkach i na skraju lasów, od maja do listopada, często w kręgach zwanych czarcimi kołami. Jest w Polsce bardzo pospolity i nie jest chroniony.

Można go pomylić z trującymi lejkówkami (zwłaszcza lejkówką bielejącą), które rosną na tych samych łąkach, ale mają gęste, zbiegające blaszki i mniej elastyczny trzon, oraz z innymi małymi grzybami. W czarcich kołach rosną też inne grzyby, więc sam krąg niczego nie dowodzi. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 1–4 (do 6) cm; młody stożkowaty lub dzwonkowaty, później wypukły, w końcu płaski, zwykle z tępym garbkiem pośrodku. Barwa skórzastożółta, ochrowobrązowawa lub czerwonawobrązowa, higrofaniczna (po wyschnięciu wyraźnie jaśniejsza, biaława); skórka sucha, gładka, naga; brzeg czasem słabo prążkowany przez prześwitujące blaszki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki bardzo rzadkie, białawe do jasnobrązowawych (po deszczu ochrowe, w suszy kremowe), grube, przyrośnięte do trzonu lub wolne.

Trzon

Wysokość 2–7 cm, grubość 2–6 mm, cylindryczny, pełny, elastyczny, niełamliwy, wiotki-włóknisty, bladoochrowy do białawożółtawego, nagi. Brak pierścienia i pochwy.

Miąższ

Cienki, biały do bladożółtego, nie zmienia barwy po przekrojeniu. Zapach grzybowy, przyjemny; część opisów podaje zapach przypominający cyjanowodór (migdały); smak delikatny. Nie próbuj miąższu nieoznaczonych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki jajowate do elipsoidalnych, gładkie, bezbarwne, nieamyloidalne, 7–10 × 4–6 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof. Rośnie na łąkach, pastwiskach, trawnikach, przy polnych ścieżkach, na skraju lasów i na wydmach nadmorskich. Tworzy czarcie koła, które osiągają średnicę do 20 cm i więcej; grzybnia na brzegu koła pobudza trawę do wzrostu (ciemnozielony pas), a wewnątrz koła grzybnia zasuszona hamuje wzrost (wydziela amoniak, trawa obumiera). Nadmiar azotu z nawozów sztucznych nie sprzyja gatunkowi; rośnie głównie na glebach mało i średnio urodzajnych.

Występowanie. Strefa umiarkowana całej półkuli północnej oraz Australia; w Europie Środkowej bardzo pospolity, w Polsce także. Nie podlega ochronie prawnej w Polsce.

Owocnikowanie. Od maja do listopada; w cieplejszym klimacie przez cały rok.

Z czym można go pomylić?

• Clitocybe dealbata (lejkówka bielejąca) i Clitocybe rivulosa — Trujące; mają gęsto ułożone, zbiegające blaszki, mniej elastyczny trzon, oszroniony kapelusz (bez garbka u C. rivulosa, biało-szary) i inny zapach. Rosną w tych samych miejscach.
• Gymnopus peronatus (łysostopek cierpki) — Wymieniany jako gatunek podobny; szczegółowe różnice – brak danych.
• Niektóre grzybówki, Collybia, Marasmiellus, Micromphale, Strobilurus; Marasmius nigrodiscus — Wymienione jako podobne; rozróżnienie bywa możliwe tylko pod mikroskopem; szczegóły – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Czarcie koła tworzone przez twardzioszka mają zwykle do 20 cm średnicy; pas ciemnozielonej trawy to efekt działania grzybni, a wewnątrz koła trawa obumiera.
• Zdolność odżywania po całkowitym wyschnięciu tłumaczy się obecnością trehalozy, cukru chroniącego komórki przed wysychaniem; to także możliwe źródło słodkiego smaku.
• Nazwę polską podał Franciszek Błoński w 1889 r.
• David Arora uznaje go za jeden z niewielu „małych brązowych grzybów”, które warto poznać.