Czyrogmatwica sosnowa

Opis

Czyrogmatwica sosnowa to twarda, drewniasta huba rosnąca na pniach żywych drzew iglastych. Owocnik jest wieloletni, do 20 cm szerokości, kopytkowaty lub konsolowaty, z koncentrycznie bruzdowaną i spękaną powierzchnią, która z wiekiem ciemnieje od brązowej do niemal czarnej. Brzeg jest ostry, u młodych okazów kasztanowy, a spód rurkowaty, z drobnymi porami, żółtobrązowy, u starszych rdzawy. Miąższ jest korkowato-drewnowaty i bardzo twardy.

Rośnie głównie na starych sosnach, zwykle dość wysoko na pniu, najczęściej w starych parkach i drzewostanach. W Polsce spotyka się ją od dość częstej do rzadkiej, zależnie od regionu. Ponieważ jest wieloletnia, widać ją przez cały rok. Obecność owocników oznacza, że wewnątrz pnia rozwija się zgnilizna, która osłabia drzewo i może doprowadzić do jego wywrotu lub złamania.

Odróżnia się ją od podobnych czyreni przede wszystkim gospodarzem: czyreń świerkowy rośnie na świerku, jodle i modrzewiu, a czyreń ognisty i osikowy na drzewach liściastych. Jako grzyb niejadalny nie jest przedmiotem zbioru.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik wieloletni, typu huba, przyrastający do podłoża bokiem; wyrasta pojedynczo lub po kilka, często zrastających się. Młody konsolowaty lub półkolisty, później kopytkowaty, na przekroju poprzecznym zwykle trójkątny. Szerokość do 20 cm, wysokość do 8 cm. Powierzchnia koncentrycznie strefowana, z gruzełkami i bruzdami, często głęboko spękana promieniście. Barwa początkowo brązowa lub zielonobrązowa, później niemal czarna; porośnięty glonami może być seledynowozielony. Brzeg zwykle ostry i równy, u młodych okazów kasztanowy, płonny na szerokości ok. 0,5–1 mm; młode owocniki mają płowe włoski, które u starszych odpadają.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurkowaty. Rurki długości 3–10 mm, w owocniku może być kilka warstw rurek przedzielonych miąższem. Hymenofor u młodych owocników szarożółtawy lub żółtooliwkowy, u starszych rdzawy. Pory nieregularne: owalne, kanciaste, wydłużone lub nieco labiryntowate, zwykle 0,2–0,7 mm, czasem do 3 mm; ostrza całe, u młodych omszone. Młode, rosnące owocniki mają spód i brzeg jasnożółtobrązowy.

Trzon

Brak trzonu – owocnik siedzący, przyrośnięty bokiem do pnia.

Miąższ

Jednorodny, korkowato-drewnowaty, bardzo twardy, grubości 5–15 mm, barwy od rdzawocynamonowej do kasztanowej. Owocnik wydziela silny, grzybowy zapach. Miąższu nie należy próbować.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki (bazydiospory) jajowate, hialinowe, w starszych hymenoforach lekko żółtawe, gładkie, nieamyloidalne; wymiary 4,5–6 (7) × 3,5–5 µm. Barwa wysypu: brak danych.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Pasożyt drzew iglastych wywołujący zgniliznę pstrą (w literaturze anglojęzycznej red ring rot, white speck) – rozkład lignin w twardzielu, a także w drewnie bielu. Infekcja następuje wyłącznie przez bazydiospory roznoszone przez wiatr, które kiełkują na ranach drzewa (odłamane gałęzie, uszkodzenia pnia, pożary, zabiegi pozyskania drewna). Od zakażenia do pojawienia się owocników mija zwykle od kilku do ok. 20 lat. Grzyb przezimowuje jako grzybnia w chorych lub martwych drzewach. Zgnilizna na przekroju pnia ma postać koła, pierścieni lub półksiężyców; początkowo bladoróżowa lub czerwonawa, potem czerwona, w końcu blado kakaowa, z jamkami wypełnionymi białą celulozą; w końcowej fazie drewno ulega sproszkowaniu. Sięga do ok. 4 m powyżej najwyższego i ok. 3 m poniżej najniższego owocnika; o zgniliźnie mogą świadczyć dziuple wykute przez dzięcioły. Zgnilizna obniża wartość drewna i osłabia mechanicznie drzewo, ale spróchniałe pnie są też miejscem gniazdowania ptaków i ssaków dziuplaków.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony na półkuli północnej strefy umiarkowanej. W Polsce według części opisów dość częsty, w Czerwonej liście z 2006 r. oceniony jako rzadki (R). Rośnie na żywych drzewach, głównie na sośnie zwyczajnej, rzadziej na sośnie czarnej; podawany także z innych drzew iglastych, m.in. cyprysika Lawsona, sosny Banksa, daglezji, żywotnika zachodniego, choiny zachodniej, a w Ameryce Północnej również ze świerków, jodeł, modrzewia i sosny wydmowej. Owocniki wyrastają zwykle dość wysoko na pniu starszych drzew, najczęściej w starych parkach i starych drzewostanach. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Owocnik wieloletni, widoczny przez cały rok; brak danych o sezonie wytwarzania zarodników.

Z czym można go pomylić?

• Phellinus chrysoloma (czyreń świerkowy) — Tworzy podobne owocniki, ale rośnie na świerku, jodle i modrzewiu, a nie na sośnie.
• Phellinus igniarius (czyreń ogniowy) — Rośnie głównie na drzewach liściastych (m.in. wierzbach), nie na iglastych.
• Phellinus tremulae (czyreń osikowy) — Rośnie na osice i innych topolach, nie na drzewach iglastych.
• Fuscoporia ferruginosa i Fuscoporia gilva — Owocniki zwykle rozpostarte lub wąsko konsolowate, rosnące głównie na drzewach liściastych; różnice potwierdza badanie mikroskopowe.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Pierwszy opis gatunku pochodzi z 1804 r. (Brotero, Boletus pini); obecną nazwę rodzajową nadał mu w 1905 r. William Murrill.
• W 100-letnim drzewostanie sosnowym zakażonych może być 15–35% pni, a w 160-letnim nawet wszystkie.
• Zgnilizna może sięgać ok. 4 m powyżej najwyższego owocnika, a jej obecność bywa zdradzana przez dziuple wykute przez dzięcioły.
• Zakażenie następuje wyłącznie przez rany drzewa; od infekcji do pojawienia się owocników mija zwykle od kilku do ok. 20 lat.