Gąsówka fioletowawa

Opis

Gąsówka fioletowawa to średniej wielkości grzyb o kapeluszu 5–14 cm, gładkim, za młodu jaskrawofioletowym, z wiekiem różowofioletowym, brązowawym i w końcu ochrowym. Blaszki są gęste, początkowo fioletowe, a trzon pełny, u nasady zgrubiały i fioletowy. Miąższ pachnie przyjemnie, korzennie.

Rośnie późną jesienią, czasem wczesną wiosną, na ściółce w lasach, zwłaszcza bukowych i świerkowych, ale też na łąkach i pryzmach kompostowych, zwykle w grupach, czasem w kręgach. W Polsce jest dość pospolita, ale figuruje na Czerwonej liście jako narażona.

Fioletowa barwa i wysyp biały pozwalają ją odróżnić od zasłonaków, które mają rdzawy wysyp i resztki zasnówki pod kapeluszem. Przy niepewności nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–14 cm (opisy podają też 4–15 cm). Młody długołukowaty z podwiniętym brzegiem, potem lekko wypukły lub płaski. Skórka naga, gładka, niechłonąca wody. Barwa zmienna z wiekiem: jaskrawofioletowa u młodych, różowofioletowa, potem brązowofioletowa lub czerwonobrązowa, na starość ochrowa; według części opisów od liliowej do fioletoworóżowej, w Ameryce Północnej bywa matowsza, płowa.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, cienkie, przyrośnięte, wycięte z ząbkiem; za młodu bardzo fioletowe, potem brązowoochrowe.

Trzon

Wysokość 5–10 cm (opisy podają też 2–6 cm), grubość 1–3 cm, cylindryczny, pełny, z wierzchu lekko włókienkowato-kosmkowaty, u nasady zwykle maczugowato zgrubiały i fioletowo-pilśniowy. Barwa najpierw jaskrawofioletowa, później szarofioletowa. Pierścienia brak.

Miąższ

Mięsisty, za młodu twardy i fioletowy, w dojrzałym owocniku miękki i kremowy. Smak nieznaczny, przyjemny; zapach charakterystyczny, przyjemnie korzenny (według części opisów porównywany do mrożonego soku pomarańczowego), rzadko brak. Sprawdzanie smaku nieznanych grzybów nie jest zalecane.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały z lekkim różowym odcieniem. Zarodniki szeroko elipsoidalne, lekko brodawkowate, bezbarwne; wymiary 6–8 × 4–5 µm (podawane tylko w części opisów).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof naziemny, rośnie na ściółce (najczęściej w lasach bukowych i świerkowych, także na łąkach i pryzmach kompostowych), zwykle w grupach, czasem tworząc czarcie kręgi. W Australii związany z niektórymi eukaliptusami i janowcem.

Występowanie. Cała półkula północna strefy umiarkowanej, także Australia i Afryka (Europa i Ameryka Północna); w Europie Środkowej pospolita. W Polsce Czerwona lista (2006): V (narażony). Nie jest objęta ochroną prawną w Polsce; znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (MZ, pkt 12).

Owocnikowanie. Zwykle późno, pod koniec sezonu grzybowego, czasem wczesną wiosną; w Wielkiej Brytanii od września do grudnia.

Z czym można go pomylić?

• Cortinarius traganus (zasłonak wonny) – niejadalny — Miąższ żółty, gorzki, nieprzyjemnie pachnący; rdzawobrunatna zasnówka lub jej resztki.
• Cortinarius violaceus (zasłonak fioletowy) i inne niebieskie lub fioletowe zasłonaki, w tym Cortinarius camphoratus — Zasłonaki mają resztki zasnówki pod kapeluszem, pierścieniowate ślady na trzonie i rdzawobrązowy wysyp. Wiele z nich bywa trujących.
• Collybia sordida (gąsówka brudnofioletowa) — Znacznie mniejsza.
• Collybia brunneocephala, Clitocybe tarda, Laccaria amethysteo-occidentalis, Lepista subconnexa — Podobne; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• W 2023 r. gatunek (wraz z pokrewną Collybia personata) przeniesiono do rodzaju Collybia; wcześniej był opisywany jako Tricholoma nudum, Lepista nuda i Clitocybe nuda.
• W Australii zaobserwowano, że samiec altannika atłasowego, który zdobi altankę niebieskimi przedmiotami, zebrał do niej owocniki tego grzyba.
• Bulliard w 1790 r. zauważył, że mylono go z zasłonakiem fioletowym, lecz ma on „nagi” kapelusz bez pajęczynowatej zasnówki.
• Polska nazwa została nadana w 2003 r. przez Władysława Wojewodę.