Lakownica spłaszczona

Opis

Lakownica spłaszczona to duży, twardy, wieloletni grzyb w kształcie półki lub kopyta, który wyrasta bokiem z pnia drzewa. Górna powierzchnia jest czerwonobrązowa do szarobrązowej, pofalowana, z wyraźnymi koncentrycznymi pasami, często oprószona rdzawobrązowym pyłem zarodników. Brzeg jest biały, a spód również biały i po dotknięciu lub zadrapaniu brązowieje.

Rośnie przez cały rok na żywych i martwych drzewach, najczęściej liściastych (buki, topole, klony, kasztanowce), w lasach, parkach i przy drogach. W Polsce jest bardzo pospolita. Zadrapany biały spód zostawia trwały brązowy ślad, dlatego grzyb bywa używany do rysowania.

Od podobnych lakownic odróżnia się strefowanym, matowym lub lekko błyszczącym kapeluszem bez lakierowanej powłoki oraz białym brzegiem. Pewne oznaczenie gatunku w obrębie rodzaju bywa trudne, ale wszystkie te grzyby są niejadalne.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik wieloletni, kopytkowaty lub półokrągły, przyrośnięty bokiem, twardy jak drewno lub skóra; szerokość 10–50 cm (wyjątkowo do 75 cm), grubość 1–5 cm, według części opisów do 10 cm. Górna powierzchnia czerwonobrązowa do brązowoszarej, pokryta twardą skorupą, silnie strefowana (koncentryczne pasy odpowiadają kolejnym latom wzrostu), pofalowana i guzowata, gładka lub lekko błyszcząca, bez lakierowanej powłoki. Często pokryta grubą, rdzawobrązową warstwą osiadłych zarodników. Brzeg czysto biały, guzowaty, spłaszczony.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki długości 4–12 mm, ułożone w kilku warstwach rozdzielonych cienką brązową warstwą pośrednią (po jednej warstwie na każdy sezon wzrostu). Pory okrągłe, drobne (ok. 4–6 na mm), białe, po uciśnięciu lub zadrapaniu brązowieją. Hymenofor nie zbiega na trzon, bo trzonu brak.

Trzon

Brak; owocnik siedzący, przyrośnięty szeroką podstawą bokiem do podłoża.

Miąższ

Dość miękki, elastyczny do korkowatego, w młodych owocnikach białawy, później cynamonowobrązowy do ciemnobrązowego. Po uciśnięciu ciemnieje, pod działaniem KOH czernieje. Smak gorzki, lekko piekący. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawobrązowy. Zarodniki jajowate lub jajowato kuliste, brodawkowate; podane wymiary to ok. 9 × 4,5–6,5 µm (dane niepewne). Powstają w ogromnych ilościach: z fragmentu hymenoforu 10 × 10 cm w ciągu doby może się uwolnić nawet kilka miliardów zarodników.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Pasożyt i saprotrof drewna, wywołuje białą zgniliznę; w zaawansowanym stadium drewno bieleje, staje się gąbczaste i poprzedzielane czarnymi strefami. Rośnie na żywych drzewach (zwłaszcza starszych, osłabionych), częściej jednak na martwych pniach i pniakach. Głównie na drzewach liściastych: buku, topolach, klonach, kasztanowcu, olszy, brzozie, grabie, dębach, jesionie, lipie, wiązie, wierzbie, robinii; bardzo rzadko na iglastych (jodła, świerk, sosna, a także uprawiane cyprysik Lawsona i żywotniki). Owocniki bywają zasiedlane przez larwy owadów, m.in. muchówki Agathomyia wankowiczii (tworzy charakterystyczne urnowate galasy na porach) i chrząszcza Bolitotherus cornutus.

Występowanie. Gatunek kosmopolityczny, występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą oraz na wielu wyspach. W Polsce bardzo pospolity, poza wyższymi położeniami górskimi: w lasach, zaroślach, parkach i przy drogach. Nie podlega ochronie prawnej w Polsce.

Owocnikowanie. Owocniki są wieloletnie i widoczne przez cały rok; zarodniki uwalniane są głównie od czerwca do października.

Z czym można go pomylić?

• Ganoderma adspersum (lakownica europejska) — Grubszy owocnik, ciemniejszy, czerwonawy miąższ i większe zarodniki; odporna na żerowanie larw owadów.
• Ganoderma pfeifferi (lakownica czerwonawa) — Owocnik kopytkowaty (czasem płaski), niestrefowany; rośnie na buku.
• Ganoderma lucidum (lakownica żółtawa) — Kapelusz pokryty lakierowaną, błyszczącą powłoką, zwykle na bocznym trzonie.
• Fomitopsis pinicola (pniarek obrzeżony) — Jasny wysyp zarodników, jasne pory i kremowy miąższ; często z czerwonawą strefą przy brzegu kapelusza.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Angielska nazwa „artist's bracket” pochodzi stąd, że zadrapanie świeżego białego spodu odsłania ciemnobrązową tkankę, a powstały rysunek utrwala się po wysuszeniu grzyba.
• Wiek owocnika można określić, licząc warstwy rurek na przekroju lub pasy na powierzchni, podobnie jak słoje drzewa.
• Z fragmentu hymenoforu o powierzchni 10 × 10 cm może się uwolnić nawet ok. 4,65 miliarda zarodników w ciągu doby.
• Na porach często występują galasy muchówki Agathomyia wankowiczii; wiąże się ją głównie z tym grzybem.