Mądziak psi

Opis

Mądziak psi to niewielki, cienki grzyb o kształcie zaostrzonego palca, wysoki na 10–16 cm i gruby na ok. 1 cm. Jest żółtawobiały lub jasnopomarańczowy, a szczyt pokrywa ciemnooliwkowa, śluzowata masa zarodnikowa, która z czasem znika i odsłania morelowy lub pomarańczowy wierzchołek. Wyrasta z białawego jaja, częściowo zagłębionego w ściółce, a u nasady zostaje pochwa.

Rośnie latem i jesienią, zwykle w małych grupach, w wilgotnych, cienistych lasach liściastych na żyznych glebach, na opadłych liściach i resztkach drewna. W Polsce jest rzadki. Młode owocniki pachną łagodnie, starsze mają nieprzyjemną woń, która przyciąga owady.

Odróżnia się go od sromotnika bezwstydnego mniejszymi rozmiarami, smukłym kształtem i słabszym zapachem. Grzyb jest niejadalny.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Brak wyodrębnionego kapelusza w typowym sensie: szczyt owocnika jest zaostrzony, stożkowaty, pokryty cienką warstwą gleby, czyli ciemnooliwkowobrązową, śluzowatą masą zarodnikonośną o intensywnym zapachu. Po rozsianiu gleby wierzchołek jest morelowy lub żółtopomarańczowy; pod glebą ciemnopomarańczowy.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Hymenofor stanowi gleba pokrywająca górną część owocnika, w której powstają zarodniki.

Trzon

Młody owocnik ma postać jaja (2–4 cm wysokości, 1–2,5 cm szerokości), białawego, częściowo zagłębionego w ściółce, z białymi sznurami grzybni u nasady. Jajo ma twardą osłonę zewnętrzną (perydium) i galaretowatą warstwę wewnętrzną. Po pęknięciu jaja owocnik wyrasta w ciągu kilku godzin do wysokości 10–16 cm przy grubości ok. 1 cm. Trzon (receptakulum) jest walcowaty, bardzo kruchy, dziurkowany, zwykle lekko wygięty, żółtawobiały, żółty lub jasnopomarańczowy. U nasady pozostaje pochwa (wolwa) z resztek jaja.

Miąższ

Gąbczasta, pusta w środku, krucha. Zapach młodych owocników bywa przyjemny, przypomina tytoń lub owoce; starsze owocniki pachną podobnie do sromotnika smrodliwego, ale znacznie słabiej (opisywano go też jako woń kocich odchodów). Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki elipsoidalne, gładkie, barwne (oliwkowe w masie), 4–5 × 1,5–2 µm. Zarodniki rozprzestrzeniają owady przyciągane zapachem gleby.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Rośnie na ściółce liściastej i na drobnych resztkach drewna, zwykle w małych grupach. Jest saprotrofem. Owocniki bywają pokarmem dla mrówek i rozwijających się larw much.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniony: Eurazja i wschodnia Ameryka Północna, notowany na wszystkich kontynentach poza Afryką i Antarktydą. W Polsce rzadki; w Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma kategorię V (narażony na wymarcie). Dawniej w Polsce objęty ścisłą ochroną, od 9 października 2014 r. wykreślony z listy gatunków chronionych; obecnie nie jest objęty ochroną prawną. Nie znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.

Owocnikowanie. Lato i jesień, do późnej jesieni.

Z czym można go pomylić?

• Mutinus ravenelii (mądziak malinowy) — Bardziej różowy, z czerwonym wierzchołkiem; gatunek północnoamerykański, w Europie rozprzestrzeniający się.
• Mutinus elegans — Gatunek północnoamerykański, bardzo podobny do M. ravenelii; krótki i krępy, z bardziej zaostrzonym wierzchołkiem.
• Phallus impudicus (sromotnik bezwstydny) — Większy, z wyraźnym, siatkowatym kapeluszem pokrytym glebą i bardzo silnym, przykrym zapachem.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa rodzajowa pochodzi od rzymskiego bóstwa Mutinusa Titinusa; epitet caninus oznacza „psi”. Podobne skojarzenia widać w nazwach francuskich, np. „phallus de chien”.
• Owocnik wyrasta z jaja do pełnej wysokości w ciągu kilku godzin.
• Zapach gleby przyciąga owady, które roznoszą zarodniki na ciele i w przewodzie pokarmowym.
• Do 9 października 2014 r. był w Polsce gatunkiem ściśle chronionym; obecnie ma kategorię V Czerwonej listy.