Mitrówka półwolna

Opis

Smardz półwolny to wiosenny grzyb o stożkowatej lub dzwonkowatej główce wysokiej na 2–8 cm. Jej powierzchnia jest pokryta pionowymi żebrami i płytkimi zagłębieniami (alweolami) w kolorze od żółtobrązowego do oliwkowobrązowego, a żebra są niemal czarne. Charakterystyczne jest to, że dolna część główki, od jednej trzeciej do połowy jej wysokości, jest wolna i zwisa wokół trzonu jak dzwonek. Trzon jest wysoki, białawy do ochrowego, w środku pusty i bardzo kruchy.

Rośnie wiosną w żyznych, wilgotnych i cienistych lasach, w zaroślach nad rzekami, w parkach i ogrodach, często pod jesionami. W Polsce jest rzadki, więc spotkanie go to raczej wyjątek.

Odróżnisz go od smardza wyniosłego po częściowo wolnej główce i gładkim trzonie, a od naparstniczki czeskiej po budowie główki: u naparstniczki jest ona przyrośnięta tylko na samym szczycie i nie ma tak wyraźnych alweoli. Przekrój przez grzyb pokazuje, że cały owocnik jest pusty w środku. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Główka dzwonkowata do dzwonkowato-stożkowatej, w młodości zaokrąglona; wysokość 2–8 cm, szerokość do ok. 5 cm (opisy podają różne zakresy), u różnych okazów bardzo zmienna. Przyrasta do trzonu tylko górną częścią; dolna 1/3 do 1/2 jest wolna. Powierzchnia żeberkowana: między wysokimi, cienkimi, pionowymi żebrami leżą alweole ułożone w pionowe rzędy, oddzielone niskimi listewkami. Alweole żółtobrązowe, jasnobrązowe do oliwkowobrązowych; żebra i listewki ciemnobrązowe do czarnobrązowych, po wyschnięciu czarniawe. Spód główki białawy.

Hymenofor (spód kapelusza)

Hymenofor (warstwa zarodnikotwórcza) pokrywa wnętrze alweoli na powierzchni główki; brak blaszek i rurek. Żebra i listewki są jałowe i ciemniejsze od alweoli.

Trzon

Wysokość 5–12 cm, grubość 1–3 cm (do ok. 2,5 cm w części opisów), wewnątrz pusty, bardzo kruchy. Wysoki w stosunku do główki. Powierzchnia gładka, naga, u dojrzałych okazów karbowana; początkowo biaława, potem żółtawa lub ochrowa (płowa). U starych okazów główka jest proporcjonalnie mniejsza względem trzonu, co upodabnia grzyb do gatunków z rodzaju Verpa.

Miąższ

Cienki (2–3 mm), woskowaty, kruchy, biały. Zapach przyjemny, korzenny, dość silny. Nie należy próbować miąższu na surowo.

Wysyp i zarodniki

Wysyp oliwkowożółty do bladoochrowego. Zarodniki elipsoidalne, szkliste, gładkie, bez gutuli, 20–30 × 12–18 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb naziemny, prawdopodobnie saprotrof. Rośnie pojedynczo lub w grupach w żyznych, wilgotnych i cienistych lasach, zaroślach nadrzecznych, zadrzewieniach, parkach i ogrodach; często pod jesionami.

Występowanie. Europa i Azja (w części opisów także Ameryka Północna, choć tamtejsze smardze półwolne uznaje się obecnie za odrębne gatunki). W Polsce występuje na obszarze całego kraju, ale jest rzadki; znanych jest około 100 stanowisk. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma kategorię R (rzadki, potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu i małych obszarów siedliskowych). W latach 1983–2014 był pod ścisłą ochroną, od 2014 r. podlega ochronie częściowej (Dz.U. 2014 poz. 1408, jako Morchella gigas – smardz półwolny): chronione są okazy rosnące poza ogrodami, uprawami ogrodniczymi, szkółkami leśnymi i terenami zieleni.

Owocnikowanie. Wiosna (zwykle kwiecień–maj).

Z czym można go pomylić?

• Morchella elata (smardz wyniosły) — Główka przyrośnięta do trzonu na całej długości dolnego brzegu (nie jest częściowo wolna); trzon oprószony, ziarnisty.
• Verpa bohemica (naparstniczka czeska) — Główka przyrośnięta do trzonu tylko na szczycie i zwisająca jak kapturek, powierzchnia pomarszczona, a nie z wyraźnymi alweolami; trzon w środku wypełniony watowatym rdzeniem.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Gatunek opisał Augustin Pyramus de Candolle w 1805 r.; przez długi czas figurował w rodzaju Mitrophora jako mitrówka półwolna, a nazwa ta wciąż pojawia się w starszej literaturze.
• Analizy DNA wykazały, że makroskopowo niemal identyczne smardze półwolne tworzą kompleks co najmniej trzech odrębnych gatunków: europejskiego, zachodnioamerykańskiego (Morchella populiphila) i wschodnioamerykańskiego (M. punctipes).
• W Polsce w latach 1983–2014 podlegał ochronie ścisłej, a na Czerwonej liście roślin i grzybów ma kategorię R.
• Często występuje pod jesionami, a owocniki pojawiają się wiosną.