Naparstniczka czeska

Opis

Naparstniczka czeska to wiosenny grzyb o żółtobrązowej do ciemnobrązowej główce w kształcie naparstka lub dzwonka, pofałdowanej w podłużne żebra, wysokiej na 2–5 cm. Główka przyrasta do trzonu tylko na samym szczycie, a reszta zwisa wolno jak czapka. Trzon jest kremowy, kruchy, w środku wypełniony watą, a potem pusty.

Rośnie od marca do maja, zwykle przed smardzami, w wilgotnych lasach liściastych, zaroślach i parkach, zwłaszcza pod osikami, jesionami i olszami. W Polsce występuje na całym obszarze, ale jest narażona na wyginięcie i objęta ochroną częściową.

Można ją pomylić ze smardzem półwolnym, który ma główkę przyrośniętą na 1/3–1/2 długości, oraz z gatunkami zwanymi fałszywymi smardzami. Uwaga: grzyby tego typu bywają trujące, jeśli są niewłaściwie przygotowane, więc nie zbieraj ich bez pewnego oznaczenia i znajomości zasad prawnych.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Główka (kapelusz) wysokości 2–5 cm i średnicy 2–4 cm, stożkowata do dzwonkowatej, przyrośnięta do trzonu tylko na szczycie, reszta wolna i odstająca. Powierzchnia żeberkowana: niskie, cienkie, faliste, miejscami poprzecznie połączone żebra z zagłębieniami (alweolami). Barwa od żółtobrązowej do ciemnobrązowej (według części opisów do czerwonobrązowej), spód jasny.

Hymenofor (spód kapelusza)

Grzyb workowy (Ascomycota): warstwa rodzajna (hymenium) wyściela zewnętrzną powierzchnię główki, nie ma blaszek ani rurek.

Trzon

Trzonek wysokości 6–20 cm (opisy podają różne zakresy), grubość 1–2,5 cm, walcowaty, czasem spłaszczony i przegięty, ku górze zwężony; początkowo watowaty, potem pusty, kruchy. Powierzchnia początkowo biaława z białawymi kosmkami, potem naga, kremowożółtawa z ochrowopomarańczowymi plamkami. W przekroju zwykle z watowatymi pasmami strzępek.

Miąższ

Cienki, woskowaty, biały. Smak łagodny, zapach grzybowy. Przy grzybach o niejasnej jadalności nie próbuj miąższu na surowo.

Wysyp i zarodniki

Wysyp żółty. Zarodniki gładkie, silnie wydłużone, elipsoidalne, czasem lekko zakrzywione, szkliste do żółtawych, bardzo duże: 50–100 × 15–25 µm (opisy podają różne zakresy). Najczęściej dwa (rzadko trzy) zarodniki w worku.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb saprotroficzny; możliwe, że przynajmniej w części cyklu życiowego mykoryzowy. Rośnie pojedynczo lub w grupach w lasach liściastych, zaroślach i parkach, zwłaszcza pod osikami, jesionami i olszami (według części opisów także pod topolami i wierzbami, często wzdłuż brzegów rzek), w miejscach wilgotnych i słonecznych.

Występowanie. Półkula północna: Europa, północna Ameryka Północna, Azja (Indie, Turcja). W Polsce na całym obszarze; do 2020 r. podano 120 stanowisk. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski w kategorii V (narażony); w Polsce w latach 1983–2014 objęta ochroną ścisłą, od 2014 r. ochroną częściową (Dz.U. 2014 poz. 1408).

Owocnikowanie. Od marca do maja, wczesną wiosną po roztopach, zwykle przed pojawieniem się smardzów.

Z czym można go pomylić?

• Morchella semilibera (smardz półwolny) i inne smardze „półwolne” — Główka przyrośnięta do trzonu na 1/3–1/2 długości (u naparstniczki tylko na szczycie); trzon smardza półwolnego pusty w przekroju i zwykle z pionowymi otworami u nasady, naparstniczki z watowatymi pasmami i bez otworów; zarodniki znacznie mniejsze.
• Verpa conica (naparstniczka stożkowata) — Mniejsze owocniki, powierzchnia główki zwykle gładka (nie pofałdowana), w workach osiem zarodników.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Należy do najwcześniejszych grzybów wiosennych i pojawia się zwykle przed smardzami.
• Ma jedne z największych zarodników wśród grzybów: 60–80 µm długości, po dwa w każdym worku.
• Worki są heliotropowe: zginają się ku światłu, co pomaga skierować wyrzut zarodników ku otwartej przestrzeni (obserwacje Bullera).
• W Polsce w latach 1983–2014 podlegała ochronie ścisłej, od 2014 r. częściowej; na Czerwonej liście ma kategorię V.