Podgrzybek brunatny

Opis

Podgrzybek brunatny to jeden z najpowszechniejszych grzybów rurkowych polskich lasów. Ma kasztanowobrunatny, gładki kapelusz do 15 cm średnicy, który u młodych okazów jest półkolisty, a potem się rozpościera; w wilgoci bywa lekko lepki. Pod spodem są rurki z bladożółtymi do żółtozielonych porami, które po dotyku lub uszkodzeniu sinieją. Trzon jest jasnobrązowy, walcowaty, z podłużnymi pręgami.

Rośnie od lata do późnej jesieni w lasach iglastych i mieszanych, najczęściej pod sosnami i świerkami, często w mchu i przy pniakach.

Młode podgrzyby można pomylić z goryczakiem żółciowym, który ma gorzki miąższ, a starsze z piaskowcem kasztanowatym, który ma pusty trzon i nie sinieje. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica do 15 cm (według części opisów do 10 cm); młody półkolisty z podwiniętym brzegiem, potem rozpostarty, dość płaski. Barwa ciemnobrązowa z czerwonawym odcieniem lub kasztanowobrunatna. Powierzchnia naga, gładka; młody aksamitny, w wilgoci lub u starych okazów lekko lepki; skórka trudna do ściągnięcia.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki lekko wcięte wokół trzonu (według części opisów przyrośnięte do wciętych), 0,8–1,5 cm długości, od bladoochrowych do oliwkowożółtych. Pory początkowo białe do kremowych, później żółte do żółtozielonawych, najpierw okrągłe, z wiekiem kanciaste (1–2 na mm); uszkodzone barwią się niebieskozielono do niebieskoszarych.

Trzon

Grubość 1–4 cm, wysokość 4–10 cm. Jasnobrązowy, z podłużnymi ciemniejszymi pręgami i delikatnym oprószeniem, u wierzchołka z drobną siateczką. U młodych pękaty, potem cylindryczny, w odróżnieniu od bulwiastego trzonu wielu borowików. W miejscu uszkodzenia sinieje.

Miąższ

Twardy, w starszych trzonach zdrewniały. Biały, u starszych okazów lekko żółty; po przekrojeniu lekko sinieje (zmiana bywa słaba i przejściowa). Smak i zapach przyjemne (według części opisów owocowy). Pod skórką kapelusza brunatnoróżowy.

Wysyp i zarodniki

Wysyp brązowooliwkowy (opisywany też jako oliwkowy do oliwkowobrązowego). Zarodniki elipsoidalne do lekko wrzecionowatych, gładkie; wymiary 10–17 × 4–5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb mykoryzowy, z tendencjami saprotroficznymi. Najczęściej pod sosną zwyczajną i świerkiem, także pod bukiem; rośnie na ziemi, w mchu, czasem tuż przy pniakach. Nie występuje na glebach wapiennych. Owocniki są rzadziej niż u innych borowikowatych atakowane przez owady.

Występowanie. Ameryka Północna, Europa (pospolity), Azja (m.in. Chiny, Tajwan), Australia, Japonia, środkowy Meksyk. Rośnie w lasach iglastych i mieszanych. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lata do późnej jesieni (na Wyspach Brytyjskich sierpień–listopad).

Z czym można go pomylić?

• Tylopilus felleus (goryczak żółciowy) — Młode podgrzyby można z nim pomylić; goryczak jest gorzki (nie należy sprawdzać go smakiem), ma różowiejące pory i siateczkowaty trzon.
• Gyroporus castaneus (piaskowiec kasztanowaty) — Ma jamkowato pusty trzon, a miąższ nie zmienia barwy po przecięciu.
• Xerocomus subtomentosus (podgrzybek zajączek) — Węższy trzon, jaśniejszy, suchy kapelusz, szersze pory, które nie sinieją po ucisku.
• Xerocomus bubalinus — Jaśniejszy, żółtobrązowy kapelusz z różowoczerwonym nalotem, nielepki w wilgoci.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa badia po łacinie znaczy „kasztanowobrunatny”; angielska nazwa „bay bolete” nawiązuje do maści gniadego konia.
• Po awarii w Czarnobylu w 1986 r. okazy zebrane w Niemczech w latach 1986–1988 zawierały 8,3–13,6 razy więcej radiocezu niż przed awarią; za wiązanie cezu odpowiada brązowy pigment norbadion A.
• Zawiera teaninę, aminokwas znany z zielonej herbaty.
• W 2014 r. A. Vizzini przeniósł go do nowego rodzaju Imleria, a w Polsce nazwę „podgrzybek brunatny” utrwaliła w 1960 r. A. Skirgiełło.