Stożkówka pomarszczona

Opis

Stożkówka pomarszczona to maleńki, kruchy grzybek: kapelusz ma 1–2 cm średnicy, pomarańczowobrązowy pośrodku i żółtawobrązowy ku brzegowi, z prążkowanym brzegiem. Cienki trzon, wysoki na kilka centymetrów, ma ruchomy pierścień, a blaszki są początkowo białawe, potem brązowawe.

Rośnie na ziemi, wiosną i latem, w lasach, ale też w miejscach zmienionych przez człowieka: na zrębkach, w rabatach, na kompoście. Występuje na całym świecie, w Polsce jest rzadko notowany.

To gatunek śmiertelnie trujący, zawierający amatoksyny, przy tym łatwy do przeoczenia i do pomylenia z niewielkimi, niewinnymi grzybkami. Bez mikroskopu trudno go pewnie oznaczyć. Nie zbieraj małych brązowych grzybków z ziemi, kompostu lub zrębków. Trucizny nie da się usunąć w kuchni.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Drobny: średnica 1–2 cm (opisy podają także wartości poniżej 3 cm); początkowo szeroko stożkowy do dzwonkowatego, potem szeroko wypukły do płaskowypukłego, czasem z garbkiem. Powierzchnia w dotyku tłusta, gładka, naga lub drobno pomarszczona pośrodku; ciemnopomarańczowobrązowa pośrodku i żółtawobrązowa ku brzegowi. Brzeg prążkowany mniej więcej do połowy kapelusza.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wąsko przyrośnięte (opisy podają też blaszki przyrośnięte), gęste, z licznymi międzyblaszkami; białawe, potem brązowawe (opisy podają też barwę rdzawobrązową), u młodych pokryte białawą częściową osłoną.

Trzon

Wysokość 2–3,5 cm (opisy podają także 1–6 cm), grubość 2–3 mm, kruchy, równy powyżej lekko napęczniałej podstawy. Powierzchnia brązowawa w dolnej części i biaława w górnej, oprószona do włókienkowatej. Pierścień dość trwały, białawy do brązowawego, rozszerzający się ku górze, ruchomy, czasem z rowkowaną górną krawędzią.

Miąższ

Cienki, wodnisty, brązowawy, nie zmienia barwy po uszkodzeniu; bez charakterystycznego zapachu i smaku. Nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp rdzawobrązowy. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, z porami rostkowymi 1–1,5 µm, ścianki ok. 0,5 µm, jasnopomarańczowobrązowe w KOH; 8–9 × 5–6 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny saprotrof. Rośnie w lasach, ale także na terenach zurbanizowanych: na szczątkach drzewnych, zrębkach, w rabatach i na pryzmach kompostowych; pojedynczo lub w grupach.

Występowanie. Występuje na wszystkich kontynentach poza Antarktydą (w Europie, Azji i Ameryce Północnej; szczególnie częsty na północnym zachodzie Pacyfiku). W Polsce stanowiska po raz pierwszy podali A. Kujawa i B. Gierczyk w 2011 r.; w internetowym atlasie grzybów znajduje się na liście gatunków zagrożonych i wartych objęcia ochroną. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Wiosną i latem; dokładne miesiące – brak danych.

Z czym można go pomylić?

• Galerina marginata (hełmówka jadowita) — Również śmiertelnie trująca; jest większa i rośnie na zwalonych kłodach, a nie na ziemi.
• Inne gatunki z rodzajów Conocybe, Agrocybe, Tubaria — Stożkówka pomarszczona odróżnia się wyraźnym pierścieniem oraz cechami mikroskopowymi; bez mikroskopu pewne oznaczenie jest trudne.
• Grzyby z rodzaju Psilocybe — Bywa z nimi mylona; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; zawiera amatoksyny (alfa-amanitynę) uszkadzające wątrobę.

Toksyny. amatoksyny, w tym alfa-amanityna – cykliczny peptyd silnie toksyczny dla wątroby

Objawy zatrucia. Zatrucie amatoksynami (cyklopeptydowe) zaczyna się po wielu godzinach od silnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych (wymioty, biegunka, bóle brzucha), po których może nastąpić pozorna poprawa i uszkodzenie wątroby z możliwością zgonu. Toksyn nie niszczy gotowanie ani suszenie.

Czas do pierwszych objawów. Dla zatrucia amatoksynami zwykle ok. 6–24 godzin od spożycia.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia grzybem z amatoksynami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, bo pozorna poprawa jest zwodnicza. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest wyłącznie szpitalne.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Gatunek opisał w 1898 r. amerykański mykolog Charles Horton Peck; od tego czasu przenoszono go między rodzajami Pholiota, Pholiotina i Conocybe.
• Obecna polska nazwa stożkówka pomarszczona to rekomendacja Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów z 2025 r.
• W polskim piśmiennictwie jego stanowiska po raz pierwszy podali Kujawa i Gierczyk w 2011 r.; wcześniej brakowało go w wykazie grzybów wielkoowocnikowych Polski.
• Opisywany jest jako pospolity i bardzo toksyczny gatunek, szczególnie częsty na północnym zachodzie USA, gdzie rośnie na zrębkach i rabatach.