Twardziak łuskowaty

Opis

Twardoskórzak łuskowaty ma kapelusz o średnicy zwykle 5–11 cm, kremowy do jasnobrązowego, pokryty ciemnobrązowymi łuskami ułożonymi koncentrycznie. Blaszki są białe i zbiegają na trzon, który poniżej strefy pierścieniowej pokrywają ciemne łuski, a u podstawy ciemnieje do brązu lub czerni. Miąższ ma słodkawy, anyżowy zapach i szybko twardnieje; u starszych owocników jest sprężysty jak drewno.

Rośnie od czerwca do listopada, pojedynczo lub w kępkach, na martwym drewnie iglastym, głównie sosnowym i modrzewiowym: na pniakach, korzeniach, belkach, słupach i podkładach kolejowych. Spotyka się go w lasach, ale także w miastach i innych miejscach z drewnianymi konstrukcjami.

Odróżnia go od podobnych gatunków wzrost na drewnie iglastym, łuskowaty kapelusz i trzon oraz anyżowy zapach. Gatunek jest niejadalny, więc nie zbieraj go do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica zwykle 5–11 cm, do ok. 13 cm. Młody stożkowaty lub wypukły, później płaski z tępym garbem albo płytko zagłębiony pośrodku; brzeg długo podwinięty. Powierzchnia sucha, matowa, od kremowej i białawej do jasnobrązowej, pokryta przylegającymi, ciemnobrązowymi łuskami ułożonymi koncentrycznie – większymi i gęstszymi na środku, drobniejszymi ku brzegowi.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki szerokie, białe, szeroko przyrośnięte do zbiegających na trzon (do strefy pierścieniowej), z pofalowanymi i ząbkowanymi ostrzami. Z wiekiem blaszki mogą ciemnieć do czerwonawych.

Trzon

Wysokość 3–7 cm (do ok. 12 cm), grubość do 2 cm, walcowaty lub stożkowaty, pełny i sprężysty. Biaława powierzchnia powyżej strefy pierścieniowej (u młodych okazów z pilśniowatą osłonką, w części opisów z pierścieniem) jest gładka, poniżej pokryta ciemnymi łuskami; podstawa brązowa do czarnobrązowej. Z wiekiem trzon może czerwienieć.

Miąższ

Biaława; u młodych okazów miękka, u starszych twarda, sprężysta i zdrewniała. Zapach słodkawy, anyżowy; smak niewyraźny. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki gładkie, cylindryczne do elipsoidalnych, ok. 8–15 × 3,5–5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na martwym drewnie, głównie iglastym (sosna, modrzew), rzadziej na drewnie liściastym. Rośnie na pniakach, korzeniach, leżących kłodach, belkach, słupach i podkładach kolejowych. Wywołuje brunatną zgniliznę drewna (tzw. mokra zgnilizna konstrukcji); toleruje drewno impregnowane, m.in. kreozotem. Jest ważnym rozkładaczem drewna w lesie, ale także szkodnikiem drewna budowlanego.

Występowanie. Cała półkula północna (Europa, Ameryka Północna); doniesienia także z Prowincji Przylądkowej Zachodniej w RPA. W Polsce nierzadki w lasach iglastych i mieszanych, na plantacjach drzew iglastych oraz w siedliskach przekształconych: na podkładach kolejowych, w miastach, a nawet w kopalniach węgla. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od czerwca do listopada (w Ameryce Północnej od maja do listopada).

Z czym można go pomylić?

• Neolentinus ponderosus — Brak osłony częściowej, a więc i pierścienia na trzonie.
• Pleurotus levis — Rośnie na drewnie liściastym; kapelusz bardziej omszony, bez łusek.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• W języku angielskim nazywany „train wrecker” („rozbijacz pociągów”), ponieważ niszczy drewniane podkłady kolejowe.
• Toleruje drewno impregnowane kreozotem i innymi środkami ochronnymi, dlatego bywa używany w badaniach skuteczności impregnacji.
• Pierwotnie opisany w 1815 r. przez Eliasa Friesa jako Agaricus lepideus; do rodzaju Neolentinus trafił w 1985 r.
• Owocniki spotykano nawet w kopalniach węgla kamiennego, na drewnianej obudowie.