Żagiew orzęsiona

Opis

Żagiew orzęsiona (twardziak orzęsiony) to niewielki, twardy grzyb o okrągłym, płaskim lub lekko wypukłym kapeluszu o średnicy 1–12 cm. Powierzchnia kapelusza jest matowa, łuskowata, często szczeciniasto owłosiona, zwłaszcza przy brzegu, a jego barwa jest bardzo zmienna, od żółtej i rdzawej po szarobrunatną i niemal czarną. Spód tworzą bardzo drobne, regularne pory, jaśniejsze od kapelusza. Trzon jest krótki, twardy, orzechowy lub żółtoszary, często z krótkimi szczeciniastymi włoskami.

Rośnie na opadłych gałęziach i pniach drzew liściastych w lasach, parkach i ogrodach; na drzewach iglastych spotyka się go rzadko. W Polsce jest pospolity. Owocniki pojawiają się przez cały sezon wegetacyjny, najczęściej wiosną, od kwietnia do maja, rzadziej jesienią.

Od podobnych twardziaków odróżnia go bardzo drobne porowanie i owłosiony brzeg kapelusza oraz trzon. Twardziak zimowy ma wyraźnie większe pory i rośnie głównie zimą i wiosną, a twardziak włosistobrzegi także ma duże pory. Gatunek jest niejadalny.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 1–12 cm, grubość 0,2–0,8 cm; kształt okrągły, płaski lub nieco wypukły, czasem z czubkiem, rzadko wklęsły. Brzeg ostry, cienki, podwinięty, czasem pofalowany lub płatowaty. Powierzchnia matowa, pokryta mniejszymi lub większymi łuskami, u starszych okazów z siateczką spękań, szczeciniasto owłosiona na całej powierzchni lub tylko przy brzegu. Barwa bardzo zmienna: żółta, rdzawa, szarobrunatna, tabaczkowa, płowa lub niemal czarna.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurkowy. Rurki 0,5–2 mm długości, o bardzo cienkich ściankach, nieco zbiegające na trzon. Pory bardzo drobne, regularne, około 4–6 na 1 mm. Barwa hymenoforu wyraźnie jaśniejsza od kapelusza.

Trzon

Zwykle centralny, rzadziej ekscentryczny; wysokość 2–3 cm (wyjątkowo do 6 cm), grubość 0,2–0,7 cm. Twardy, walcowaty, czasem łukowato wygięty, niekiedy ze zgrubiałą podstawą. Powierzchnia gładka, włóknisto-łuskowata lub pokryta krótkimi szczeciniastymi włoskami; barwa orzechowa, żółtoszara do jasnokasztanowej.

Miąższ

Brak danych o barwie, zmianach barwy, zapachu i smaku. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Barwa wysypu: brak danych. Zarodniki kiełbaskowate do cylindrycznych, 5–7 × 2 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Rośnie na martwym drewnie: na opadłych gałęziach i pniach drzew liściastych, rzadko na iglastych. Występuje w różnego typu lasach, parkach i ogrodach.

Występowanie. W Europie szeroko rozprzestrzeniony, notowany w większości krajów; poza Europą podawany z Argentyny, Paragwaju, Brazylii i Tajwanu. W Polsce pospolity. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Owocniki pojawiają się przez cały sezon wegetacyjny, najczęściej wiosną (kwiecień–maj), rzadziej jesienią (sierpień–listopad).

Z czym można go pomylić?

• Lentinus brumalis (twardziak zimowy) — Wyraźnie większe pory, trzon mniej owłosiony; owocniki pojawiają się głównie zimą i wiosną.
• Lentinus arcularius (twardziak włosistobrzegi) — Duże pory.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Gatunek opisał w 1792 r. James Bolton pod nazwą Boletus substrictus; do rodzaju Lentinus przeniesiono go dopiero w 2016 r.
• Dawna polska nazwa „huba brunatnawa” (F. Błoński) została zastąpiona przez żagiew orzęsiona (S. Domański, 1967), a w 2021 r. zarekomendowano nazwę twardziak orzęsiony.
• Poza Europą podawany jest z Argentyny, Paragwaju, Brazylii i Tajwanu.
• Pod nazwą Polyporus ciliatus gatunek długo funkcjonował w rodzaju Polyporus; nazwa ta jest dziś synonimem.