Żyłkowiec różowawy

Opis

Żyłkowiec różowawy to niewielki grzyb o kapeluszu 2–6 cm, jaskrawo różowo-łososiowym, galaretowatym i gumowatym, pokrytym charakterystyczną siateczką jaśniejszych żyłek i bruzd, przypominającą pomarszczoną skórkę brzoskwini. Spód tworzą gęste, bladoróżowe blaszki, a trzon jest krótki, zwykle odsunięty od środka kapelusza, pokryty delikatnym białym meszkiem. Miąższ jest gorzki.

Rośnie na martwym drewnie drzew liściastych, najczęściej wiązów, w wilgotnych, zacienionych lasach, od sierpnia do listopada. W Polsce jest bardzo rzadki i objęty ochroną ścisłą, więc znalezienie go jest wydarzeniem; nie wolno go zrywać ani niszczyć stanowiska.

Odróżnia go od innych różowych grzybów drzewnych wyraźna siateczka na kapeluszu, wykrojone lub przylegające blaszki i gorzki smak miąższu. Nie nadaje się do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 1,5–9 cm (zwykle 2–6 cm); młody wypukły, z wiekiem rozpłaszczony lub półkolisty, brzeg podwinięty. Skórka galaretowata, jaskrawa różowo-łososiowa do pomarańczowej lub czerwonawej, pokryta wyraźną siateczką jaśniejszych żyłek i żeber, które otaczają głębokie, wąskie bruzdy lub dołki. Barwa, wielkość i kształt owocników zależą od warunków oświetlenia podczas rozwoju. Miąższ jędrny, ale gumowaty.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki przylegające do wykrojonych (według niektórych opisów przyrośnięte), gęste, grube, do 11 mm szerokości, nierozwidlone, bladoczerwonawe do różowawych, jaśniejsze od kapelusza, niezmieniające barwy; brzegi równe. Blaszeczki tworzą 2–4 poziomy długości.

Trzon

Krótki, 1,5–3 × 0,4–1 cm, zwykle ekscentryczny, czasem boczny lub centralny, często lekko pogrubiony przy nasadzie. Powierzchnia sucha, pokryta bardzo cienką warstwą krótkich, pionowych, białych włosków, które łatwo się ścierają. Bez pierścienia i pochwy. Na owocnikach bywa widoczne „krwawienie” czerwonawą lub pomarańczową cieczą.

Miąższ

Lity, jasnoróżowy do kremowego, jędrny, gumowaty, do 8 mm grubości, niezmieniający barwy. Zapach mało charakterystyczny, lekko owocowy, nieco ostro-aromatyczny. Smak gorzki (jeden dawny opis podawał smak słodki). Nie należy próbować miąższu. Siarczan żelaza(II) (10% roztwór wodny) zabarwia dojrzały owocnik na zielono.

Wysyp i zarodniki

Wysyp różowawy (rzadziej opisywany jako kremowy). Zarodniki kuliste do jajowatych, brodawkowane (brodawki ok. 0,5–0,7 µm), cienkościenne, szkliste w KOH, nieamyloidalne; wymiary ok. 6–8,7 × 5,6–7,4 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof, gatunek pionierski w kolonizacji martwego drewna, preferujący drewno stosunkowo mało zbutwiałe. Rośnie pojedynczo lub w grupach po 2–3 owocniki na martwym drewnie drzew liściastych, przede wszystkim wiązów (Ulmus), także lipy, klonu i kasztanowca. Preferuje leżące, zacienione pnie i kłody w miejscach okresowo zalewanych. Rozwój owocników wymaga światła z długofalowej części widma, bez udziału światła niebieskiego.

Występowanie. Zasięg cyrkumborealny: Europa (w tym Skandynawia), Afryka Północna, wschodnia część Ameryki Północnej, Kanada, Korea, Japonia. W Polsce bardzo rzadki; po ponad stu latach przerwy stwierdzony w Puszczy Białowieskiej, gdzie się rozprzestrzenia; w 2020 r. znany z 6 stanowisk. W Polsce podlega ochronie ścisłej (Dz.U. 2014 poz. 1408), kategoria zagrożenia E (wymierający). Na Czerwonej liście IUCN: w Europie VU (narażony), globalnie NT (bliski zagrożenia). W ponad połowie europejskich czerwonych list grzybów; w krajach bałtyckich uznawany za wymarły lub prawdopodobnie wymarły. W Europie spadek liczebności wiąże się m.in. ze zmianami użytkowania lasów i zanieczyszczeniem powietrza, a lokalnie wzrost liczby martwych wiązów po holenderskiej chorobie wiązów mógł sprzyjać gatunkowi.

Owocnikowanie. W Polsce i strefie umiarkowanej Europy głównie od sierpnia do listopada; w chłodnej, wilgotnej pogodzie (w Europie opisywane także do zimy).

Z czym można go pomylić?

• Pleurotus djamor (boczniak różowy) — Młode owocniki są podobne kształtem i barwą, ale u boczniaka blaszki są przyrośnięte lub zbiegające, a u żyłkowca wykrojone lub przylegające. Dojrzały żyłkowiec ma kapelusz półkolisty, a boczniak pozostaje płaski. Boczniak nie ma siateczki żyłek na kapeluszu.
• Rhodotus asperior — Różni się cechami mikroskopowymi: zarodniki zasadniczo elipsoidalne do prawie kulistych, bardziej chropowate, cheilocystydy dłuższe o lekko pogrubionych ściankach. Występuje w środowisku tropikalnym i subtropikalnym (Chiny).

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Do 2013 r. był jedynym znanym gatunkiem rodzaju Rhodotus; drugi, Rhodotus asperior, opisano z Chin.
• Do rozwoju owocników potrzebuje światła z czerwonego końca widma i bez światła niebieskiego, co odróżnia go od większości grzybów; barwa i kształt owocników zmieniają się w zależności od oświetlenia.
• Angielska nazwa „wrinkled peach” (pomarszczona brzoskwinia) nawiązuje do siateczki żyłek na różowym kapeluszu; bywa też nazywany „netted rhodotus” i „rosy veincap”.
• Na Węgrzech od 2005 r. jest objęty ochroną prawną, a jego zrywanie jest wykroczeniem zagrożonym karą grzywny.