Kleszcze i bezpieczeństwo w lesie: poradnik grzybiarza

Grzybobranie to spokojna aktywność, ale las ma swoje zagrożenia. Najczęstsze to kleszcze i zgubienie się, rzadziej – pogoda, polowania i spotkania z dzikimi zwierzętami. Na każde z nich jest prosty sposób: dobre przygotowanie i kilka nawyków. Ten artykuł zbiera je w jednym miejscu.

Kleszcze – dlaczego są groźne?

Kleszcze mogą przenosić choroby, z których dla grzybiarzy w Polsce najważniejsze są dwie:

• borelioza – choroba bakteryjna; jej typowym wczesnym objawem bywa rumień wędrujący, czyli powiększająca się czerwona plama wokół miejsca ukłucia, pojawiająca się zwykle po kilku dniach do kilku tygodni,
• kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – choroba wirusowa, która może dawać objawy grypopodobne, a potem zajęcie układu nerwowego.

Kleszcze żyją w trawach, paprociach, krzewach i ściółce – dokładnie tam, gdzie grzybiarz spędza dzień. Są aktywne przez dużą część roku, nie tylko latem.

Jak chronić się przed kleszczami?

• Ubranie: długie rękawy, długie spodnie, nogawki wpuszczone w skarpety, jasne kolory, na których łatwiej zauważyć kleszcza.
• Repelent – stosowany zgodnie z instrukcją producenta.
• Szczepienie przeciw KZM – skuteczna ochrona przed kleszczowym zapaleniem mózgu. Wymaga kilku dawek, więc o szczepieniu warto porozmawiać z lekarzem z wyprzedzeniem. Szczepienie przeciw KZM nie chroni przed boreliozą.
• Oglądanie ciała po powrocie – dokładnie, w dobrym świetle, z pomocą drugiej osoby lub lustra. Kleszcze lubią miejsca ciepłe i osłonięte: pachwiny, pachy, zgięcia kolan i łokci, okolice pasa, za uszami, linię włosów. U dzieci obejrzyj szczególnie głowę i szyję.
• Ubranie po powrocie – nie zostawiaj go w sypialni; kleszcze potrafią na nim przetrwać. Obejrzyj też psa, jeśli był z tobą.

Jak usunąć kleszcza?

1. Użyj pęsety lub specjalnego przyrządu do usuwania kleszczy.
2. Chwyć kleszcza jak najbliżej skóry.
3. Wyciągnij go zdecydowanym, równym ruchem, bez gwałtownego szarpania.
4. Zdezynfekuj miejsce ukłucia i umyj ręce.
5. Obserwuj miejsce przez kolejne tygodnie.

Czego nie robić: nie smaruj kleszcza tłuszczem, masłem, alkoholem ani niczym innym przed usunięciem, nie przypalaj go i nie wyciskaj palcami. Im szybciej kleszcz zostanie usunięty, tym lepiej.

Kiedy do lekarza? Gdy wokół miejsca ukłucia pojawi się powiększający się rumień, gdy wystąpią objawy grypopodobne, gorączka, bóle stawów lub głowy w ciągu kilku tygodni po ukłuciu, albo gdy nie udało się usunąć kleszcza w całości. O dalszym postępowaniu decyduje lekarz.

Zgubiłeś się w lesie? Zatrzymaj się

Zgubienie się w lesie zdarza się także doświadczonym grzybiarzom – wzrok wbity w ściółkę szybko odbiera orientację. Najważniejsza zasada: nie biegaj i nie idź „na oślep”. Każdy krok w złym kierunku oddala cię od drogi i utrudnia poszukiwania.

Co robić:

1. Zatrzymaj się i uspokój. Usiądź, napij się wody.
2. Sprawdź pozycję w telefonie. Jeśli wszedłeś do lasu z Samotnym wypadem w Gribo, miejsce auta jest zapisane, a przycisk „Do auta” włącza kompas, który wskaże kierunek powrotu nawet bez zasięgu.
3. Zastanów się, skąd przyszedłeś: drogi, linie energetyczne, rzeki, odgłos ruchu ulicznego mogą pomóc w orientacji.
4. Jeśli nie wiesz, jak wrócić, zbliża się zmrok albo czujesz się źle – dzwoń pod 112. Podaj możliwie dokładne położenie; współrzędne GPS możesz odczytać z mapy w telefonie.
5. Zostań na miejscu, jeśli tak zaleci dyspozytor, i oszczędzaj baterię.
6. Daj się usłyszeć i zobaczyć – gwizdek niesie się dalej niż głos, a jaskrawe ubranie łatwiej dostrzec.

Profilaktyka jest prostsza niż szukanie drogi: naładowany telefon, powerbank, mapa offline, zapisany punkt auta i informacja dla bliskich, dokąd jedziesz. Szczegóły znajdziesz w artykule Ekwipunek grzybiarza.

Pogoda – burza i wichura

• Sprawdź prognozę przed wyjazdem. Burza w lesie to realne zagrożenie.
• W czasie burzy unikaj pojedynczych wysokich drzew, skraju lasu, otwartych wzniesień i wody. Bezpieczniej jest wśród niższych drzew, z dala od najwyższych.
• Przy silnym wietrze nie wchodź do lasu – łamiące się gałęzie i przewracające drzewa są groźne. Tereny po wichurach mogą być objęte zakazem wstępu.
• Mgła i wczesny zmrok jesienią szybko ograniczają widoczność – planuj powrót z zapasem.

Polowania – jak zachować się w sezonie?

Jesienią i zimą w wielu lasach odbywają się polowania zbiorowe. Grzybiarz i myśliwy mogą być w tym samym lesie w tym samym czasie, dlatego:

• noś jaskrawe elementy ubrania – czapkę, kamizelkę, kurtkę w wyrazistym kolorze,
• zwracaj uwagę na tablice informujące o polowaniu,
• gdy słyszysz strzały lub nagonkę, oddal się od tego miejsca i daj się zauważyć – głosem, gwizdkiem,
• nie chodź w gęstwinach o świcie i zmierzchu, gdy zwierzyna jest aktywna, a widoczność słaba,
• psa trzymaj na smyczy.

Informacji o terminach polowań w okolicy może udzielić nadleśnictwo lub koło łowieckie.

Dzikie zwierzęta

Większość zwierząt unika ludzi. Kłopoty zaczynają się zwykle wtedy, gdy zwierzę czuje się zaskoczone lub broni młodych.

• Dziki – szczególnie ostrożnie przy lochach z młodymi. Nie podchodź, nie stawaj między dorosłym zwierzęciem a warchlakami, spokojnie się wycofaj.
• Inne duże zwierzęta – zachowaj dystans, nie dokarmiaj, nie fotografuj z bliska.
• Żmija zygzakowata – jedyny jadowity wąż w Polsce. Patrz pod nogi, nie sięgaj gołą ręką w miejsca, których nie widzisz. Przy ukąszeniu dzwoń pod 112, unieruchom kończynę i postępuj zgodnie z zaleceniami dyspozytora.
• Owady – jeśli masz alergię na jad os lub pszczół, zabierz leki zalecone przez lekarza.
• Pies – trzymaj go na smyczy. Chroni to zwierzynę, ale też samego psa.

Bezpieczeństwo w skrócie

• kleszcze: ubranie, repelent, szczepienie przeciw KZM, oglądanie ciała, pęseta,
• orientacja: zapisany punkt auta, mapa offline, powerbank, 112,
• pogoda: prognoza, burza i wichura = nie do lasu,
• polowania: jaskrawy kolor, uwaga na tablice,
• zwierzęta: dystans i spokój.

Zasady dotyczące samych grzybów zebraliśmy w artykule Zasady bezpieczeństwa grzybiarza, a całość – na stronie Bezpieczeństwo.

Źródła

• Borelioza – Wikipedia
• Kleszczowe zapalenie mózgu – Wikipedia
• Lasy Państwowe