Gatunki chronione grzybów w Polsce: lista i zasady

W Polsce część grzybów jest objęta ochroną gatunkową – tych gatunków nie zbieramy ani nie niszczymy. Podstawą jest rozporządzenie Ministra Środowiska z 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej grzybów, wydane na podstawie ustawy o ochronie przyrody. Jeśli spotkasz gatunek chroniony, zrób mu zdjęcie i zostaw go w lesie.

Czym jest ochrona gatunkowa grzybów?

Ochrona gatunkowa to forma ochrony przyrody, która obejmuje konkretne gatunki – niezależnie od tego, gdzie rosną. Grzyb chroniony podlega ochronie zarówno w rezerwacie, jak i w zwykłym lesie gospodarczym, w parku miejskim czy na prywatnej działce.

Dla gatunków chronionych obowiązują zakazy, m.in. zbioru, niszczenia i uszkadzania owocników, a także niszczenia ich siedlisk. Odstępstwa od tych zakazów są możliwe tylko w szczególnych sytuacjach i wymagają zezwolenia właściwego organu ochrony przyrody – nie dotyczy to zwykłego grzybobrania.

Aktualny tekst rozporządzenia i ustawy znajdziesz w Internetowym Systemie Aktów Prawnych.

Ochrona ścisła a częściowa – czym się różnią?

Rozporządzenie dzieli gatunki chronione na dwie grupy:

• Ochrona ścisła – obejmuje gatunki najrzadsze i najbardziej zagrożone. W ich przypadku mogą być stosowane dodatkowe działania, np. wyznaczanie stref ochrony wokół stanowisk.
• Ochrona częściowa – obejmuje gatunki, które również wymagają ochrony, ale prawo dopuszcza w ich przypadku więcej wyjątków od zakazów, w ściśle określonych sytuacjach.

Dla grzybiarza różnica jest drugorzędna. Wyjątki nie obejmują zwykłego grzybobrania, a obie formy ochrony oznaczają w praktyce to samo: chroniony = nie do koszyka. Szczegóły dla konkretnych gatunków znajdziesz w tekście rozporządzenia.

Dlaczego niektóre grzyby są chronione?

Grzyby chronione to zwykle gatunki:

• rzadkie – występujące na nielicznych stanowiskach w kraju,
• związane ze specyficznymi siedliskami, które zanikają – np. starymi dębami i bukami, martwym drewnem, ciepłymi lasami na wapiennym podłożu,
• wrażliwe na zmiany środowiska – osuszanie terenów, zanieczyszczenia, wycinkę starych drzew,
• narażone na nadmierny zbiór, bo są efektowne lub poszukiwane.

Wiele gatunków chronionych to grzyby rosnące na drewnie starych, często dziuplastych drzew. Gdy znika takie drzewo, znika też stanowisko grzyba. Ochrona gatunkowa przypomina, że las jest zasobem, ale też złożonym ekosystemem, w którym grzyby rozkładają drewno, tworzą mikoryzę i są domem dla wielu organizmów.

Przykłady gatunków chronionych

Poniżej gatunki chronione, które znajdziesz w atlasie grzybów na portalu Gribo. To nie jest pełna lista z rozporządzenia – obejmuje ona znacznie więcej gatunków – ale te są wśród najczęściej spotykanych lub najbardziej rozpoznawalnych.

Grzyby rurkowe

• Szyszkowiec łuskowaty (Strobilomyces strobilaceus) – z ciemnymi, wełnistymi łuskami na kapeluszu, przypominającymi szyszkę.
• Borowiczak dęty (Suillus cavipes) – związany z modrzewiami.
• Krwistoborowik szatański (Rubroboletus satanas) – rzadki gatunek ciepłych lasów liściastych; jest przy tym grzybem trującym.
• Gorzkoborowik korzeniasty (Caloboletus radicans).

Grzyby wiosenne

• Smardze: Morchella esculenta i smardz stożkowaty (Morchella elata) – charakterystyczne, „pofałdowane” owocniki pojawiające się wiosną.
• Naparstniczka czeska (Verpa bohemica) – wiosenny gatunek podobny do smardzów.

Grzyby nadrzewne i rosnące u podstawy drzew

• Ozorek dębowy (Fistulina hepatica) – rośnie na starych dębach, z wyglądu przypomina kawałek surowego mięsa.
• Soplówka jeżowata (Hericium erinaceus) i soplówka bukowa (Hericium coralloides) – z długimi, zwisającymi kolcami, rosną na drewnie drzew liściastych.
• Żagwica listkowata (Grifola frondosa) i żagiew wielogłowa (Polyporus umbellatus) – duże, rozgałęzione owocniki u podstawy drzew lub przy pniach.
• Szmaciak krótkotrzonowy (Sparassis brevipes) – falisty, kędzierzawy owocnik.
• Lakownica żółtawa (Ganoderma lucidum) – z błyszczącym, jakby polakierowanym kapeluszem.
• Błyskoporek podkorowy (Inonotus obliquus) – czarna, popękana narośl na pniach, najczęściej brzóz.
• Polówka wiązkowa (Cyclocybe cylindracea) – rośnie kępami na drewnie drzew liściastych.
• Boczniak mikołajkowy (Pleurotus eryngii) – w Polsce bardzo rzadki, związany z roślinami z rodzaju mikołajek.

Przy każdym z tych gatunków w atlasie znajdziesz opis cech i informację o ochronie.

Zasada: zdjęcie zamiast koszyka

Spotkanie gatunku chronionego to dla grzybiarza powód do dumy, a nie do zbioru. Co robić?

1. Nie zrywaj i nie uszkadzaj owocnika – także „tylko na chwilę, żeby obejrzeć spód”.
2. Zrób zdjęcie z kilku stron. Uwiecznij też otoczenie: drzewo, na którym rośnie, typ lasu.
3. Nie depcz terenu wokół – wiele gatunków chronionych ma bardzo nieliczne stanowiska.
4. Nie rozpowszechniaj dokładnej lokalizacji rzadkich stanowisk w otwartych grupach w internecie – przyciąga to osoby, które mogą je zniszczyć.

Jeśli nie wiesz, czy grzyb jest chroniony – nie zbieraj go. To zasada spójna z resztą zasad grzybiarza: zbieramy tylko to, co znamy na 100%. Szerzej piszemy o tym w artykule Zasady bezpieczeństwa grzybiarza.

Gatunki chronione w aplikacji Gribo

W Gribo gatunki chronione są wyraźnie oznaczone – zarówno w wynikach rozpoznawania, jak i w opisach gatunków. Atlas w aplikacji pokazuje, czy gatunek ma ochronę ścisłą, czy częściową, ma filtr „Chronione”, a karta gatunku podpowiada wprost: nie zrywaj, zrób zdjęcie. Dzięki temu już w lesie, także offline, możesz sprawdzić, że dany grzyb należy zostawić w spokoju. Gatunki chronione nie trafiają na karty poziomów ani do celów wyścigu.

Rozpoznanie z aplikacji to oczywiście tylko podpowiedź – ale przy gatunkach chronionych działa w bezpieczną stronę: jeśli aplikacja sugeruje gatunek chroniony, po prostu zrób zdjęcie i idź dalej. Swoje znaleziska możesz zapisać na mapie, a za wyprawy zdobywać Punkty Tropu i trofea – więcej w dziale Jak grać.

Ochrona to także las wokół grzybów

Gatunki chronione przypominają, że grzyby są częścią większej całości. Nie niszcz żadnych grzybów, których nie zbierasz – także pospolitych i trujących – i przykrywaj miejsce po zbiorze ściółką. Szczegóły w artykułach Wykręcać czy wycinać grzyby i Gdzie wolno zbierać grzyby.

Źródła

• Ochrona gatunkowa – Wikipedia
• Internetowy System Aktów Prawnych (ISAP)