Smardz stożkowaty

Opis

Smardz stożkowaty (w polskim piśmiennictwie także smardz wyniosły) ma smukłą, stożkowatą do dzwonkowatej główkę o ostrym wierzchołku, o barwie od czerwonobrązowej do prawie czarnej. Powierzchnia jest podzielona pionowymi żebrami i poprzecznymi listewkami na wnęki, jak plaster miodu. Trzon jest jasny, białawy do bladoochrowego, a cały owocnik w środku pusty. Ma zwykle 4–10 cm wysokości.

Rośnie wiosną na ubogich, piaszczystych glebach, w lasach i na ich skrajach oraz w ziołoroślach. Podobnie jak inne smardze podlega w Polsce ochronie częściowej: chronione są okazy rosnące poza ogrodami, uprawami ogrodniczymi, szkółkami leśnymi i terenami zieleni. Taksonomia czarnych smardzów jest w przebudowie, więc nazwa gatunku w praktyce bywa niepewna.

Nigdy nie wolno go jeść na surowo. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Główka (część z workami) stanowi od 1/2 do 2/3 wysokości owocnika (owocnik 4–10, rzadko do 15 cm), jest pusta w środku, smukła, o kształcie od stożkowatego do dzwonkowatego z ostrym wierzchołkiem, szerokości podobnej do trzonu. Barwa od czerwonobrązowej do czarnobrązowej. Pionowe żebra i poprzeczne listewki ograniczają wnęki (alweole), układając się „drabinkowo”. Brzeg główki niepodwinięty. U gatunków klad Elata sterylne żebra ciemnieją z wiekiem.

Hymenofor (spód kapelusza)

Hymenium wyściela wnęki; żebra są płonne. Brak blaszek i rurek (Ascomycota).

Trzon

Barwa od białej do bladoochrowożółtej, słabo pofałdowany, nieco oprószony, pusty w środku. Brak pierścienia i pochwy.

Miąższ

Kruchy, woskowaty, zapach i smak przyjemne (nie próbuj miąższu nieoznaczonych grzybów). Surowy nie nadaje się do jedzenia.

Wysyp i zarodniki

Brak danych o barwie wysypu i wymiarach zarodników. Zarodniki jednokomórkowe, szkliste, z kroplami oleju na biegunach.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb naziemny, według niektórych autorów saprotrof, według innych mykoryzowy. Rośnie w lasach i na ich obrzeżach, w ziołoroślach w miejscach światlistych, zwykle na ubogich, piaszczystych glebach. Pierwotny opis Friesa dotyczył okazu z lasu jodłowego w Szwecji, z wilgotnych, wypalonych miejsc.

Występowanie. Podawany z Ameryki, Europy, Azji, Australii i Nowej Zelandii, ale po rewizji taksonomii zasięg jest niepewny. W Polsce do 2020 r. ok. 50 stanowisk, wszystkie wymagają rewizji; internetowy atlas grzybów podaje wiele nowych. Jest na liście gatunków zagrożonych i wartych objęcia ochroną. W latach 1983–2014 pod ochroną ścisłą; od 2014 r. pod ochroną częściową (Dz.U. 2014 poz. 1408): chronione są okazy rosnące poza ogrodami, uprawami ogrodniczymi, szkółkami leśnymi i terenami zieleni.

Owocnikowanie. Wiosną; dokładne miesiące – brak danych.

Z czym można go pomylić?

• Morchella conica (smardz stożkowaty) — Podobny kształt i powierzchnia główki; u M. conica główka jest dużo szersza od trzonu, a jej brzeg łukowato odstaje od trzonu. Granica między gatunkami jest niepewna z powodu przebudowy taksonomii.
• Morchella esculenta i inne smardze — Żółte smardze mają jaśniejsze żebra; czarne ciemnieją z wiekiem. Według części opracowań rozróżnianie gatunków wymaga mikroskopu.
• Gyromitra spp. (piestrzenice) — Piestrzenice mają mózgowato pofałdowaną, niewydłużoną główkę.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Do 2012 r. nazwa M. elata była szeroko stosowana dla czarnych smardzów na całym świecie; DNA wykazało ponad kilkadziesiąt odrębnych gatunków smardzów (ponad 60 na świecie).
• Fries opisał gatunek w 1822 r. na podstawie okazu z lasu jodłowego w Szwecji, określając go jako rzadki.
• W latach 1983–2014 był w Polsce pod ochroną ścisłą, od 2014 r. częściową.
• Odmiana M. elata var. purpurascens o purpurowych lub różowych odcieniach należy dziś do osobnej linii filogenetycznej.