Szyszkowiec łuskowaty

Opis

Szyszkowiec łuskowaty łatwo rozpoznać: jego kapelusz o średnicy do 15 cm pokrywają grube, dachówkowato ułożone, szarobrunatne, wełniste łuski, przez co wygląda jak szyszka. Spód stanowią duże, kanciaste pory, białoszare u młodych, potem szarobrązowe do czarniawych. Trzon jest bardzo twardy i także kosmkaty. Uszkodzony miąższ i rurki czerwienieją, a potem czernieją.

Rośnie od lata do jesieni w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, pod bukami, w górach także pod świerkami i jodłami. W Polsce jest rzadki, częściej spotykany w górach na południu kraju.

Gatunek jest objęty ochroną częściową, więc zbieranie jest ograniczone przepisami. Jeśli nie jesteś pewien oznaczenia, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–15 cm (opisy podają różne zakresy); u młodych półkolisty, potem wypukły do spłaszczonego, z podwiniętym, kosmkatym brzegiem. Pokryty charakterystycznymi, dachówkowato ułożonymi, grubymi, odstającymi, wełnistymi kosmkami (łuskami), szarobrunatnymi z ciemniejszym zakończeniem. Powierzchnia sucha.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki do 14 mm długości, przyrośnięte lub zbiegające; barwa od białawej u młodych do szarobrązowej (czasem z czerwonawym odcieniem) u starszych. Pory kanciaste, stosunkowo duże, jasnoszare, z wiekiem czerniejące; u młodych okryte białoszarą osłoną, której resztki zostają na brzegu kapelusza. Uszkodzone rurki najpierw czerwienieją, następnie przybierają czarnofioletową barwę.

Trzon

Grubość 1–3 cm, wysokość do 15 cm; cylindryczny, lekko zwężający się ku kapeluszowi, bardzo twardy. Barwa podobna do kapelusza, pokryty licznymi watowatymi, szarobrunatnymi kosmkami. Pod kapeluszem zanikający pierścień (w opisach także gruby, wznoszący się lub same pasy z resztek osłony). Uszkodzony przybiera barwę czerwonawą.

Miąższ

Mięsisty, czasem suchy i sprężysty, w trzonie zdrewniały. U młodych białawy, po uszkodzeniu czerwienieje, potem brązowieje do ciemnobrązowego lub czarniawego. Smak i zapach słabe.

Wysyp i zarodniki

Wysyp purpurowobrunatny (w opisach także czarniawy). Zarodniki kuliste do elipsoidalnych, powierzchnia siateczkowato urzeźbiona; wymiary 9–15 × 8–12 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb mykoryzowy; z bukiem, w górach także ze świerkiem i jodłą. Rośnie pojedynczo lub w grupach w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, częściej w niższych górach.

Występowanie. Europa, Ameryka Północna (wschód), Azja (Iran, Tajwan, Korea, Japonia, Chiny), Afryka Zachodnia; w części opisów także Ameryka Południowa i Środkowa. W Polsce rzadki, częściej w górach południowej Polski. Czerwona lista 2006: R (rzadki). Ochrona: od 2014 częściowa (Dz.U. 2014 poz. 1408), dawniej ścisła.

Owocnikowanie. Od lata do jesieni (od lipca do października).

Z czym można go pomylić?

• Strobilomyces confusus — Kapelusz nieco mniejszy, z mniejszymi, sztywnymi łuskami; zarodniki z nieregularnymi grzebieniami układającymi się częściowo w siatkę. Gatunek północnoamerykański.
• Strobilomyces dryophilus — Kapelusz matowo szaroróżowy do różowawobeżowego, zarodniki z pełną siatką. Gatunek północnoamerykański.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Gatunek opisał w 1770 r. Giovanni Antonio Scopoli.
• Poczta Polska wydała 30 czerwca 1980 r. znaczek z tym grzybem (2,5 zł, seria „Grzyby niejadalne pod ochroną”), błędnie opisany jako szyszkowiec szyszkowaty; projektantem był Alojzy Balcerzak. Szwajcaria wydała znaczek z szyszkowcem w 2014 r.
• Do 2014 r. szyszkowiec był w Polsce pod ochroną ścisłą, obecnie jest pod częściową.
• Według części opisów jest jedynym przedstawicielem rodzaju Strobilomyces w Europie.