Krótko: dla grzybni sam sposób zbioru ma mniejsze znaczenie, niż wynikałoby z zażartych dyskusji przy ognisku. Ważniejsze jest, żeby nie rozgrzebywać ściółki, nie deptać całego terenu i przykryć miejsce po zbiorze. A dla twojego bezpieczeństwa liczy się jedno: grzyby, których nie znasz bardzo dobrze, trzeba wyjąć w całości, z podstawą trzonu.
Odwieczny spór grzybiarzy
Jedni od pokoleń wycinają grzyby nożem, „żeby nie uszkodzić grzybni”. Drudzy delikatnie je wykręcają, „bo pozostawiony kikut gnije i zaraża grzybnię”. Obie strony mają swoje argumenty i obie bywają przekonane, że druga niszczy las.
Spór łatwiej rozstrzygnąć, wiedząc, czym w ogóle jest grzyb, którego widzimy.
Czym jest grzybnia, a czym owocnik?
To, co zbieramy do koszyka, to owocnik – struktura, która służy do wytwarzania i rozsiewania zarodników. Właściwy organizm grzyba to grzybnia: sieć cienkich strzępek rozciągających się w glebie, ściółce lub drewnie, często na dużej powierzchni. Wiele gatunków leśnych tworzy z korzeniami drzew mikoryzę – wzajemnie korzystny związek, w którym grzyb i drzewo wymieniają się substancjami.
Zerwanie owocnika można porównać do zerwania jabłka z drzewa: jabłoń żyje dalej. Grzybnia również przeżywa zbiór pojedynczych owocników, pod warunkiem że nie zostanie mechanicznie zniszczona lub wysuszona.
Co mówi wiedza o grzybni?
Długoterminowe obserwacje prowadzone m.in. w Szwajcarii, gdzie przez wiele lat porównywano różne sposoby zbioru na tych samych powierzchniach, wskazały, że sam sposób zbioru – wycinanie albo wyrywanie – nie wpływał wyraźnie na późniejsze owocnikowanie. Bardziej szkodliwe okazało się intensywne deptanie ściółki, które ogranicza pojawianie się nowych owocników.
W praktyce:
- Nie musisz się kłócić o nóż. Oba sposoby, wykonane delikatnie, są akceptowalne.
- Ważne jest, czego nie robić: nie rozgrzebuj ściółki w poszukiwaniu małych grzybków, nie wyrywaj grzybów razem z dużymi płatami mchu, nie przekopuj terenu.
- Chodź z głową – nie depcz każdego metra kwadratowego wokół znaleziska.
Dlaczego do oznaczenia potrzebna jest cała podstawa trzonu?
Tutaj spór o nóż ma realne skutki. U muchomorów, w tym gatunków śmiertelnie trujących, u nasady trzonu znajduje się bulwa, często otoczona pochwą (volvą) – błoniastą pozostałością osłony, w której rozwijał się młody owocnik. Pochwa bywa schowana w ściółce lub glebie.
Jeśli utniesz grzyba nożem kilka centymetrów nad ziemią, ta kluczowa cecha zostaje w lesie. Na stole masz wtedy kapelusz i kawałek trzonu, które u młodego muchomora zielonawego (Amanita phalloides) czy muchomora jadowitego (Amanita virosa) mogą przypominać inne grzyby.
Zasada jest taka:
- Grzyby, które znasz na 100% – możesz wycinać nożem albo delikatnie wykręcać, jak wolisz.
- Grzyby, których nie znasz bardzo dobrze, i wszystkie grzyby blaszkowe, co do których masz cień wątpliwości – delikatnie odkop palcami lub nożem ściółkę wokół trzonu i wyjmij owocnik w całości, z podstawą. Tylko taki okaz grzyboznawca może rzetelnie ocenić.
Dlatego grzyboznawcy w sanepidzie proszą o całe owocniki. Więcej o tym, jak przygotować zbiór do oceny, piszemy w artykule Grzyboznawca i sanepid, a o cechach podstawy trzonu – w poradniku Jak rozpoznawać grzyby.
Jak zbierać, żeby nie szkodzić?
Dobra technika łączy oba cele: bezpieczeństwo i szacunek dla grzybni.
- Odsłoń podstawę trzonu – delikatnie odgarnij ściółkę wokół grzyba.
- Wyjmij owocnik – lekko go wykręcając i podważając u nasady albo wycinając tuż przy ziemi, jeśli gatunek znasz na 100%.
- Oczyść grzyba z grubsza na miejscu – usuń ziemię i igliwie pędzelkiem lub nożem, żeby nie brudzić reszty zbioru. Przy grzybach niepewnych nie obcinaj podstawy – zostaw ją do oceny.
- Przykryj miejsce ściółką lub mchem. Odsłonięte strzępki szybko wysychają, a przykrycie pomaga grzybni się zregenerować.
- Nie zbieraj wszystkiego. Zostaw bardzo młode i bardzo stare owocniki – pierwsze trudno oznaczyć, drugie i tak rozsieją zarodniki.
Nie niszcz grzybów, których nie zbierasz
To osobny, bardzo ważny temat. W wielu lasach widać przewrócone, skopane lub rozdeptane grzyby – najczęściej muchomory i inne gatunki, które ktoś uznał za „niepotrzebne”. To niszczenie przyrody.
- Grzyby trujące dla ludzi pełnią w lesie tę samą rolę co pozostałe: tworzą mikoryzę z drzewami, rozkładają materię organiczną, są pokarmem dla wielu zwierząt i owadów.
- Muchomor czerwony (Amanita muscaria) to symbol polskiego lasu i partner mikoryzowy m.in. brzóz i sosen – kopnięcie go niczego nie „naprawia”.
- Niszczenie grzybów i grzybni w lesie jest zabronione. Szerzej o tym, co wolno w lesie, piszemy w artykule Gdzie wolno zbierać grzyby.
- Część gatunków jest objęta ochroną – tych nie zbieramy wcale. Patrz Gatunki chronione grzybów.
Grzyb, którego nie chcesz, po prostu zostaw. Możesz zrobić mu zdjęcie – w Gribo zdjęcia i znaleziska zapisane na mapie pomagają uczyć się gatunków, a za wyprawy i odkrycia zdobywasz Punkty Tropu. Jak to działa, przeczytasz w dziale Jak grać.
Podsumowanie
- Spór „nóż czy palce” ma dla grzybni mniejsze znaczenie niż deptanie i rozgrzebywanie ściółki.
- Grzyby niepewne wyjmuj w całości, z podstawą trzonu – tam bywa pochwa muchomora.
- Przykrywaj miejsce po zbiorze.
- Nie niszcz grzybów, których nie zbierasz.
Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz w poradniku Zasady bezpieczeństwa grzybiarza.
Najczęstsze pytania
Czy wykręcanie grzybów niszczy grzybnię?
Delikatne wykręcenie pojedynczego owocnika zwykle nie niszczy grzybni, która rozciąga się pod ziemią na dużej powierzchni. Szkodzi jej przede wszystkim rozgrzebywanie ściółki i masowe deptanie terenu.
Lepiej wycinać czy wykręcać grzyby?
Grzyby znane na 100% można wycinać lub delikatnie wykręcać. Grzyby, których nie znasz bardzo dobrze, wyjmij w całości z podstawą trzonu, bo bez niej nie da się wykluczyć groźnych muchomorów.
Czy trzeba przykrywać miejsce po zebranym grzybie?
Tak, warto. Przykrycie miejsca ściółką lub mchem chroni odsłonięte strzępki grzybni przed wysychaniem.
Czy wolno kopać i rozdeptywać muchomory?
Nie. Niszczenie grzybów (także trujących) i grzybni szkodzi przyrodzie, a w lesie jest zabronione.