Muchomor zielonawy

Opis

Muchomor zielonawy to duży grzyb o kapeluszu o średnicy 5–15 cm, zwykle w odcieniach zielonkawych, oliwkowych lub szarozielonych, czasem prawie białym. Ma białe, gęste blaszki, zwisający pierścień na trzonie i bulwiastą nasadę wyrastającą z workowatej, białawej pochwy. Pochwa często jest ukryta w ściółce, dlatego przy każdym grzybie blaszkowym trzeba ostrożnie odkopać nasadę trzonu.

Rośnie od czerwca do listopada, najczęściej pod dębami, ale także pod bukami, brzozami, grabami i innymi drzewami, w lasach liściastych i mieszanych, pojedynczo lub w małych grupkach. W Polsce jest pospolity.

Łatwo go pomylić z gołąbkami, gąską zieloną i młodymi pieczarkami. Wskazówką jest obecność pierścienia i pochwy przy białych blaszkach, ale na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz. Trucizny nie da się usunąć w kuchni.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–15 cm; młody półkulisty, potem dzwonkowato-łukowaty, w końcu rozpostarty. Skórka gładka, nieprążkowana przy brzegu, z promieniście ułożonych włókienek, łatwo daje się ściągnąć, wilgotna lepka. Barwa biało-zielonkawa, oliwkowozielona, szarozielona lub brunatnozielona, na brzegu zwykle jaśniejsza, czasem żółtawa; wypłowiała na słońcu, po deszczu i u starych okazów. Istnieje też forma całkiem biała. Na kapeluszu bywają białe resztki osłony ogólnej. Barwa kapelusza jest zmienna i nie jest cechą rozpoznawczą.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, wolne (niezrośnięte z trzonem), białe, u starych okazów z lekkim żółtawo-zielonkawym odcieniem. U młodych owocników ukryte pod osłoną.

Trzon

Wysokość 8–15 cm, grubość 1–2 cm, walcowaty, białawy z żółtawo-zielonkawym lub szaro-oliwkowym odcieniem; powyżej pierścienia gładki, pod pierścieniem z delikatnymi łuskami, czasem tworzącymi zygzakowaty wzór. Pierścień zwisający, biały do żółtawego, ok. 1–1,5 cm pod kapeluszem. Nasada bulwiasta (do ok. 4 cm), otoczona wysoką, białawą, workowatą, postrzępioną i odstającą pochwą (volva), często ukrytą w ściółce – przy oznaczaniu trzeba ją odsłonić.

Miąższ

Biały, nie zmienia barwy po przekrojeniu. Zapach u młodych okazów słaby, słodkawy (miodowy), z wiekiem coraz silniejszy, mdląco słodki i nieprzyjemny; u starych bywa opisywany jako zapach ziemniaków. Smak bywa opisywany jako przyjemny – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki gładkie, szeroko elipsoidalne do prawie kulistych, amyloidalne (z jodem barwią się na niebiesko). Wymiary: 7–12 × 6–9 µm (opisy podają różne zakresy; spotyka się też 8 × 11 µm i 8–10 µm).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza). W Europie głównym partnerem jest dąb, także buk, kasztan jadalny, kasztanowiec, brzoza, leszczyna, grab, sosna i świerk. Rośnie najczęściej na glebach obojętnych lub zasadowych, ale także na kwaśnych. W Ameryce Północnej opisano populacje związane z sosną.

Występowanie. Pochodzi z Europy, gdzie jest szeroko rozpowszechniony od południowej Skandynawii po basen Morza Śródziemnego; w Polsce pospolity na całym obszarze. Zawleczony m.in. do Ameryki Północnej, Australii, Ameryki Południowej, południowej Afryki i Nowej Zelandii; obecnie na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Rośnie pojedynczo lub w małych grupach, głównie w lasach liściastych, także mieszanych. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od czerwca do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Tricholoma equestre (gąska zielonka) — Blaszki żółte, nie białe; brak pierścienia i pochwy. Obecnie uznawana za niebezpieczną po serii zatruć we Francji.
• Russula virescens (gołąbek zielonawy), Russula aeruginea (gołąbek trawiastozielony) — Miąższ kruchy, brak pierścienia i pochwy. Muchomor ma pierścień, pochwę i blaszki wolne.
• Agaricus campestris i inne pieczarki (zwłaszcza młode owocniki i biała forma muchomora) — Dojrzałe pieczarki mają ciemne blaszki, muchomor ma blaszki białe i biały wysyp. U młodych okazów blaszki są ukryte, co sprzyja pomyłce.
• Tricholoma portentosum (gąska niekształtna) — Gąska nie ma pierścienia ani pochwy u nasady trzonu; muchomor ma oba.
• Amanita citrina (muchomor cytrynowy) — Bywa mylony z muchomorem zielonawym; szczegółowe różnice – brak danych.

Porównanie cecha po cesze: Kania czy muchomor sromotnikowy? · Pieczarka czy muchomor sromotnikowy? · Zielony gołąbek czy muchomor sromotnikowy? · Gąska zielonka czy muchomor sromotnikowy?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; jeden z najsilniej trujących grzybów w Polsce, odpowiedzialny za większość śmiertelnych zatruć grzybami na świecie.

Toksyny. amatoksyny (m.in. alfa-amanityna, beta-amanityna, amanina, amanullina) – główne toksyny zatrucia, hamują polimerazę RNA II; fallotoksyny (falloidyna, falloina, fallizyna, fallicydyna) – nie wchłaniają się z jelit, mają niewielki udział w zatruciu; falolizyna (działanie hemolityczne in vitro); wirotoksyny (nie powodują ostrego zatrucia po spożyciu)

Objawy zatrucia. Zatrucie cyklopeptydowe. Najpierw nudności, wymioty, bóle brzucha i biegunka (także krwawa), bóle i zawroty głowy, przyspieszone tętno. Potem może nastąpić pozorna poprawa, podczas której toksyny nadal niszczą wątrobę, nerki i inne narządy: martwica i stłuszczenie wątroby, hipoglikemia, niewydolność nerek, zaburzenia krążenia. Śmierć może nastąpić po 2–3 dniach, a przy słabszym zatruciu nawet po 10–13 dniach. Toksyn nie niszczy gotowanie, suszenie ani marynowanie. Za dawkę śmiertelną uznaje się ok. 30 g, czyli około pół dużego owocnika.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle 6–16 godzin od spożycia (opisy podają różne zakresy); pierwsze objawy pojawiają się więc późno, gdy toksyna jest już wchłonięta.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia muchomorem zielonawym lub innym muchomorem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, bo pozorna poprawa jest zwodnicza. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne, trudne i nie zawsze skuteczne; w ciężkich przypadkach jedynym ratunkiem bywa przeszczep wątroby.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Odpowiada za ok. 90% śmiertelnych zatruć grzybami na świecie; za dawkę śmiertelną uznaje się ok. 30 g, czyli około pół kapelusza.
• Pierwszy opis naukowy pochodzi od Sébastiena Vaillanta z 1727 r.; falloidynę wyizolowano w 1937 r., a amatoksyny w 1941 r.
• Własna polimeraza RNA grzyba jest niewrażliwa na amatoksyny, więc grzyb nie zatruwa się sam.
• Znalazł się na polskim znaczku pocztowym z serii „Grzyby Polski” wydanym 8 maja 1959 r. (nominał 20 gr).