Gołąbek zielonawy

Opis

Gołąbek zielonawy to mięsisty gołąbek o kapeluszu 6–15 cm w odcieniach szarozielonych i grynszpanowych. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest popękana, „kostkowata” powierzchnia kapelusza, podzielona na zielone poletka, matowa i bez połysku. Blaszki są białe do bladokremowych, trzon biały, gruby i pełny, u podstawy czasem z rdzawymi plamkami.

Rośnie od lipca do września w lasach liściastych i mieszanych, pod dębami, bukami i brzozami, pojedynczo lub po kilka sztuk.

Uwaga: młode okazy, na których poletka jeszcze nie popękały, można pomylić ze śmiertelnie trującym muchomorem zielonawym. Zawsze odkop całą nasadę trzonu: muchomor ma pierścień, bulwę i workowatą pochwę, a gołąbek nie ma żadnego z nich. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 6–15 cm; młody kulisty lub beczułkowaty, później półkulisto-łukowaty, w końcu rozpostarty, często ze środkowym wgłębieniem. Barwa szarozielona do niebieskozielonawej (grynszpanowa), miejscami lub cała żółtawo blaknąca. Skórka matowa, łuskowata, u starszych owocników (zwłaszcza w suszy) popękana i podzielona na poletka – „kostkowata”, najintensywniej zielona pośrodku, na białawym lub bladozielonym tle. Skórkę można ściągnąć mniej więcej do połowy promienia.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki grube (do 10 mm szerokości), dość gęste, głównie wolne, połączone u nasady żyłkami; u młodych białe, u starszych bladokremowe z brązowawymi ostrzami.

Trzon

Wysokość 5–12 cm (opisy podają też do 8 cm, grubość do 4 cm), cylindryczny, biały, pełny, z wiekiem gąbczasty; podstawa często z rdzawymi plamkami, u góry może być mączysty. Brak pierścienia, bulwy i pochwy.

Miąższ

Gruby, mięsisty, biały; u młodych twardy, u starszych kruchy i porowaty; po uszkodzeniu lekko brązowieje. Smak delikatny, łagodny (według części opisów orzechowy, owocowy lub słodkawy), zapach orzechowy lub niewyraźny; starsze okazy mogą pachnieć śledziami. Nie należy próbować miąższu nieznanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały lub jasnokremowy. Zarodniki eliptyczne, z brodawkami, częściowo połączonymi w siateczkę; 6–8,5(10) × 5–7 µm (opisy podają też 6–9 × 5–7 µm).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza) z dębami, bukiem zwyczajnym, osiką, według części opisów także brzozą i świerkiem; w Azji z drzewami z rodziny dwuskrzydłowatych (Dipterocarpaceae). Rośnie na ziemi w lasach liściastych i mieszanych, pojedynczo lub po kilka sztuk; może wyrastać w tych samych miejscach co roku.

Występowanie. Eurazja i Afryka Północna, możliwe stanowiska w Ameryce Środkowej; obecność w Ameryce Północnej sporna (mylony z R. parvovirescens i R. crustosa). W Polsce dość częsty (część opisów podaje, że nie jest pospolity). Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od lipca do września (lato–wczesna jesień).

Z czym można go pomylić?

• Amanita phalloides (muchomor zielonawy) – ŚMIERTELNIE TRUJĄCY — Młode okazy gołąbka mogą być pomylone z muchomorem. Muchomor ma pierścień na trzonie, bulwiastą nasadę i workowatą pochwę. Gołąbek nie ma pierścienia ani pochwy, a jego miąższ jest kruchy.
• Russula aeruginea (gołąbek grynszpanowy) — Mniejszy, o gładkim kapeluszu, bez poletek.
• Russula crustosa — Kapelusz też popękany, ale lepki w wilgoci i bardziej zmienny barwą (czerwonawy, żółtawy, brązowy); wysyp ciemniejszożółty.
• Russula parvovirescens — Mniejszy (kapelusz 4–8 cm), bardziej niebieskozielony, o większych plamach i prążkowanym brzegu; występuje w USA.
• Russula heterophylla, R. cyanoxantha var. peltereaui, R. redolens — Zielone gołąbki o gładkim kapeluszu; R. redolens ma nieprzyjemny smak i zapach pietruszki.

Porównanie cecha po cesze: Zielony gołąbek czy muchomor sromotnikowy?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Poczta Polska wyemitowała 31 sierpnia 2012 r. znaczek z gołąbkiem zielonawym (nominał 1,55 zł, seria „Grzyby w polskich lasach”) z przywieszką z muchomorem sromotnikowym.
• Szczególnie popularny w Hiszpanii i Chinach.
• Angielskie nazwy „green-cracking russula” i „quilted green russula” nawiązują do popękanej powierzchni kapelusza.