Gąska niekształtna

Opis

Gąska niekształtna to średniej wielkości grzyb o szarym kapeluszu, z czarniawymi włókienkami biegnącymi promieniście od środka, często z odcieniem oliwkowym lub żółtawym. Kapelusz bywa stożkowaty z tępym garbkiem i pofalowanym brzegiem, w wilgoci lekko śliski. Blaszki są białe do szarawych, a trzon biały lub lekko żółtawy, bez pierścienia; miąższ pachnie mączyście.

Rośnie późną jesienią, od października do grudnia, zwykle gromadnie w borach sosnowych na piaszczystych glebach, wśród mchów i porostów. W Polsce jest pospolita.

Można ją pomylić z innymi szarymi gąskami, z których część jest niejadalna lub ostra w smaku, a także z żółtawymi gąskami, w tym z uznawaną dziś za niebezpieczną gąską zieloną. Niektórzy nie polecają jej zbierania z powodu podobieństwa do groźnych gatunków. Nie zbieraj grzybów, co do których masz wątpliwości.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–10 cm (opisy podają też 3–11 cm); początkowo stożkowato wypukły, później rozpłaszczony, często z tępym garbkiem, brzeg podwinięty i pofalowany. Powierzchnia siwa, bladoszara do ciemnoszarej, często z odcieniem oliwkowym, żółtawym lub fioletowym, z charakterystycznymi czarniawymi, wrośniętymi promieniście włókienkami; w wilgoci lekko śliska.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki początkowo białe, potem szarawe, średnio gęste lub gęste, cienkie, wycięte z ząbkiem lub przyrośnięte (opisy się różnią).

Trzon

Wysokość 5–10 cm (opisy podają też 3,5–12 cm), grubość ok. 2 cm (1–3 cm), cylindryczny, pełny, gładki, błyszczący; białawy z żółtawym lub szarawym odcieniem, na starość miejscami żółtozielonawy. Pierścień i pochwa nie występują.

Miąższ

Biały, tylko pod skórką kapelusza siny; nie zmienia barwy po uciśnięciu. Smak łagodny, słodkawy i orzechowy; zapach mączysty. Nie należy próbować miąższu nieznanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki jajowate, gładkie, bezbarwne, 5–6 × 4–5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy, najczęściej z sosną zwyczajną (Pinus sylvestris), czasem z dębem i bukiem, na glebach piaszczystych. Rośnie w borach sosnowych z dużą ilością porostów lub mchów, prawie zawsze gromadnie, czasem razem z gąską zieloną. Starsze okazy często zjadane przez ślimaki.

Występowanie. Półkula północna: Ameryka Północna i Środkowa, Europa, Afryka (według części opisów), Azja. W Polsce pospolity (miejscami częsty). W Holandii od lat 80. w zaniku. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od października do grudnia (późna jesień).

Z czym można go pomylić?

• Tricholoma virgatum (gąska pieprzna) — Kapelusz ostrostożkowaty, bez włókienek, smak ostry, pikantny (według części opisów gorzki, zapach wilgotnej ziemi, srebrzystoszary kapelusz); niejadalna.
• Tricholoma atrosquamosum (gąska czarnołuskowa) — Czarniawe łuski na kapeluszu.
• Tricholoma terreum (gąska ziemistka) — Kapelusz włóknisto-łuseczkowaty.
• Tricholoma sciodes (gąska ostra) — Kapelusz jedwabiście błyszczący, smak ostry.
• Tricholoma pardinum (gąska tygrysia) — Trująca; wyraźne szare łuski nadają kapeluszowi kudłaty lub pręgowany wygląd.
• Tricholoma equestre (gąska zielonka), Tricholoma sejunctum (gąska zielonożółta) — Żółtawe odcienie; gąska zielonka uznawana obecnie za niebezpieczną po serii zatruć we Francji – nie jeść.
• Amanita phalloides (muchomor zielonawy) – ŚMIERTELNIE TRUJĄCY — Muchomor ma pierścień i bulwiastą nasadę z pochwą; gąska nie ma pierścienia ani pochwy.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Epitet portentosum po łacinie znaczy „zdumiewający, niezwykły” i według części opisów odnosi się do jego smaku.
• W Holandii od lat 80. XX w. jest w zaniku; we Francji pozostaje częsty i bywa sprzedawany na targach grzybów.
• Według badania z 2017 r. ma ten sam profil genetyczny na trzech kontynentach, na których występuje.
• Pojawia się późno w sezonie (październik–grudzień), czasem razem z gąską zieloną.