Gąska zielonka

Opis

Gąska zielonka to średniej wielkości grzyb o kapeluszu 4–10 cm, żółtozielonym lub żółtobrązowym, pośrodku ciemniejszym, śliskim i często oblepionym piaskiem. Blaszki i trzon są żółte, miąższ biały, o zapachu świeżej mąki. Nie ma pierścienia ani pochwy.

Rośnie od października do grudnia w borach sosnowych na piaszczystej glebie, zwykle gromadnie. Ze ściółki wystaje tylko część kapelusza, bo większość owocnika rozwija się pod ziemią.

Ze względu na zatrucia, w tym śmiertelne, w aplikacji jest traktowana jako trująca i nie poleca się jej zbierania. Młode okazy bywają mylone z muchomorem zielonawym, dlatego przy każdym zielonkawym grzybie trzeba sprawdzić nasadę trzonu.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–10 cm (opisy podają także 5–15 cm); młody stożkowato wypukły, później płaski, często powyginany. Barwa żółtozielona lub żółtobrązowa, pośrodku ciemniejsza. Skórka naga lub drobnołuskowata, mazista (często oblepiona ziarnami piasku), w wilgoci śliska, daje się ściągnąć.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki od bladożółtawych do siarkowożółtych, średnio gęste (opisy podają też: gęste), cienkie, wycięte z ząbkiem, u nasady szeroko przyrośnięte.

Trzon

Długość 3–9 cm (opisy podają także 4–10 cm), grubość do 3 cm (opisy podają także 1–2 cm), cylindryczny, pełny; powierzchnia najpierw z podłużnymi włóknami, potem gładka, żółta lub żółtozielonkawa, u nasady brunatniejąca. Bez pierścienia i pochwy.

Miąższ

Twarda, krucha, biała, po przekrojeniu nie zmienia barwy. Smak słodkawo-orzechowy, zapach świeżo zmielonej mąki. Smaku nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki jajowate, gładkie, bezbarwne, 6–8 × 3,5–5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb mykoryzowy, w Europie związany z sosną. Rośnie w borach sosnowych na piaszczystej glebie, z dużą ilością porostów, prawie zawsze gromadnie, czasem razem z gąską zielonawą (Tricholoma portentosum, także pod nazwą „gąska niekształtna”). Owocnik rozwija się prawie całkowicie pod ziemią.

Występowanie. Szeroko rozprzestrzeniona w Europie i Ameryce Północnej, podawana także z Japonii, Kostaryki i Afryki; liczna m.in. we Francji i środkowej Portugalii. W Polsce miejscami częsta; trudna do znalezienia, bo ze ściółki wystaje tylko część kapelusza. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006): kategoria I (niedostatecznie rozpoznany/o nieokreślonym zagrożeniu). Nie jest objęta ochroną prawną w Polsce (Dz.U. 2014 poz. 1408); w niektórych krajach (Niemcy, Holandia, Słowacja) znajduje się na listach zagrożonych, a tam, gdzie jest zagrożona, zbiór jest zabroniony. Znajduje się na polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (MZ, pkt 11), mimo uznania za trującą w aplikacji.

Owocnikowanie. Od października do grudnia.

Z czym można go pomylić?

• Tricholoma sulphureum (gąska siarkowa) — Miąższ żółty, blaszki rzadkie, nieprzyjemny zapach gazu świetlnego lub karbidu; gąska zielonka ma biały miąższ, gęstsze blaszki i mączny zapach.
• Tricholoma sejunctum (gąska zielonożółta) — Kapelusz bardziej oliwkowoszary, występuje głównie w lasach liściastych.
• Amanita phalloides (muchomor zielonawy) — Śmiertelnie trujący; podobne są zwłaszcza młode okazy. Muchomor ma pochwę u nasady trzonu, pierścień, wolne białe blaszki i wyższy trzon; gąska nie ma ani pierścienia, ani pochwy.
• Tricholoma frondosae (gąska liściowata), T. auratum, T. aestuans, T. intermedium — Wymieniane jako podobne; szczegółowe różnice – brak danych.
• Floccularia luteovirens, F. albolanaripes — Wymieniane jako podobne; szczegółowe różnice – brak danych.

Porównanie cecha po cesze: Gąska zielonka czy muchomor sromotnikowy?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący (w aplikacji); mimo wpisu na polski wykaz grzybów dopuszczonych do obrotu opisano zatrucia, w tym śmiertelne, a część badaczy podważa ich związek z grzybem.

Toksyny. nieznane; podejrzewany mechanizm rabdomiolizy (uszkodzenie błon komórkowych mięśni szkieletowych)

Objawy zatrucia. Po wielokrotnych posiłkach z grzybem (opisywano trzy lub więcej w ciągu dwóch tygodni) po 1–4 dniach osłabienie mięśni, czasem z bólem, narastające przez 3–4 dni, uczucie sztywności i ciemnienie moczu (mioglobinuria); także nudności, pocenie się i zaczerwienienie twarzy, bez gorączki. Opisano zgony. We Francji w latach 2001–2003 odnotowano liczne zatrucia, w tym kilka śmiertelnych; w Polsce w 2009 r. udokumentowano zatrucie trzech osób, z czego jedno śmiertelne.

Czas do pierwszych objawów. 1–4 dni od ostatniego posiłku.

Co robić. Przy bólu mięśni, osłabieniu lub ciemnym moczu po zjedzeniu tego grzyba natychmiast skontaktuj się z lekarzem (112 lub SOR); nie czekaj na samoistne ustąpienie objawów. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie szpitalne.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Linneusz opisał gatunek już w 1753 r.; epitet equestre znaczy „należący do koni, jeździecki”, stąd angielska nazwa „man on horseback”.
• Według legendy średniowieczni francuscy rycerze zarezerwowali ten grzyb dla siebie, a chłopom zostawiali maślaka sitarza (Suillus bovinus); przekaz ma charakter rzekomy.
• W 2001–2003 r. we Francji odnotowano liczne zatrucia gąską zieloną, w tym kilka śmiertelnych, a od 2009 r. udokumentowano też zatrucie w Polsce.
• Gatunek jest wpisany na Czerwoną listę Polski w kategorii I (o nieokreślonym zagrożeniu), a także na listy zagrożonych w Niemczech, Holandii i na Słowacji.