Czubajka kania

Opis

Czubajka kania to duży grzyb o kapeluszu 10–30 cm w kształcie parasola, z ciemnym garbkiem i brązowymi łuskami na jaśniejszej skórce. Ma gęste, białe blaszki, wysoki, smukły trzon z ruchomym pierścieniem i charakterystycznym wzorem przypominającym skórę węża oraz bulwiastą nasadę.

Rośnie od lata do późnej jesieni na brzegach lasów, polanach, łąkach, w parkach i przy drogach, pojedynczo lub w grupach, czasem w kręgach. W Polsce jest dość pospolita.

Można ją pomylić z śmiertelnie trującym muchomorem zielonawym (zwłaszcza z białymi formami i młodymi owocnikami) oraz z muchomorem plamistym i małymi czubajeczkami. Wskazówką jest wzór skóry węża na trzonie i ruchomy pierścień, ale na jednej cesze nie wolno polegać. Zbieraj tylko dojrzałe okazy i zawsze oglądaj nasadę trzonu.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 10–30 cm (opisy podają też do 25 cm), parasolowaty, z wyraźnym ciemnym garbkiem na środku. Młody jajowaty i zamknięty, potem stożkowaty, niskołukowaty, w końcu płaski i rozpostarty. Skórka popękana, łuszcząca się: u młodych owocników brązowa, u starszych biaława z dużymi brązowymi łuskami, które łatwo usunąć. Brzeg postrzępiony, zwykle biały.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, szerokie, wolne (niezrośnięte z trzonem), białe lub w starszym wieku bladoróżowe; u starszych okazów z ochrowym nalotem.

Trzon

Długość 15–40 cm (opisy podają też 12–40 cm), grubość do 2 cm, walcowaty, u dołu zakończony bulwą (do ok. 4 cm). Początkowo pełny i gąbczasty, później pusty, łatwo wyłamuje się z kapelusza, włóknisty. Pierścień ruchomy, zwisający. Pod pierścieniem ciemniejsze, poprzeczne prążki tworzące wzór przypominający skórę węża; powyżej pierścienia gładki, białawobrązowy.

Miąższ

Biały (według części opisów może mieć bladoróżowy odcień), nie zmienia barwy po uszkodzeniu. W kapeluszu miękki, w trzonie łykowaty. Smak łagodny, przyjemny; zapach delikatny, grzybowo-owocowy (według części opisów orzechowy). Sprawdzanie smaku nieznanych grzybów nie jest zalecane.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki elipsoidalne, gładkie. Wymiary 15–20 × 10–13 µm (podawane tylko w części opisów).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof naziemny. Rośnie pojedynczo, w grupach lub w czarcich kręgach na glebach przepuszczalnych, gliniastych i zasobnych w wapń; unika siedlisk kwaśnych i wilgotnych. Przyjazny mrówkom; bywa uprawiany w ogrodzie na pryzmie z odpadów drzewnych.

Występowanie. Ameryka Północna (możliwe, wymaga potwierdzenia), Europa, Korea, Japonia, Nowa Zelandia. W Polsce dość pospolity na obszarze całego kraju: na brzegach lasów, polanach, zrębach, łąkach, w parkach, przy drogach i na cmentarzach. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce; znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (MZ, pkt 10).

Owocnikowanie. Od lata do późnej jesieni (w Wielkiej Brytanii od lipca do listopada).

Z czym można go pomylić?

• Amanita phalloides (muchomor zielonawy, zwłaszcza białe formy i młode owocniki) – śmiertelnie trujący — Muchomor ma pochwę u nasady, trzon bez wzoru skóry węża i białe blaszki na całym okresie; czubajka ma wzór na trzonie i ciemniejsze łuski na jaśniejszej skórze. Należy zbierać wyłącznie dojrzałe okazy, nie w stadium jaja.
• Amanita pantherina (muchomor plamisty) – trujący — Muchomory mają zwykle jaśniejsze płatki na ciemniejszej skórze (odwrotnie niż czubajka); reguła nie dotyczy wszystkich gatunków.
• Chlorophyllum rhacodes (czubajnik czerwieniejący) — Trzon bez łusek i wzoru skóry węża, miąższ czerwienieje po uszkodzeniu.
• Macrolepiota konradii (czubajka gwiaździsta) — Znacznie mniejsza, ma mniej, ale większe łaty na kapeluszu i inny wzór na trzonie; pomyłka niegroźna.
• Chlorophyllum molybdites – trujący — Blaszki lekko zielonkawe, wysyp zielonkawy, brak wzoru skóry węża na trzonie. W Polsce według części opisów nie występuje; inne podają, że jego zasięg może rozszerzać się na Europę.
• Lepiota brunneoincarnata i inne czubajeczki (Lepiota) – trujące, także śmiertelnie — Znacznie mniejsze.
• Pieczarki (Agaricus) — Brązowe zarodniki, blaszki dojrzałych okazów nigdy nie są białe.

Porównanie cecha po cesze: Kania czy muchomor sromotnikowy?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Wzór na trzonie sprawił, że w niektórych regionach Europy nazywa się go „wężowym kapeluszem” lub „wężową gąbką”.
• Łatwo go uprawiać w ogrodzie na płytkiej pryzmie z trocin, odpadów drzewnych i liści, szczepiąc ją zarodnikami z dojrzałych kapeluszy.
• Poczta Polska wydała znaczek z czubajką kanią 31 sierpnia 2012 r. (nominał 3 zł, nakład 300 000 sztuk).
• Polską nazwę podał Stanisław Chełchowski w 1898 r.; ludowo nazywana jest m.in. kanią, sową, parasolowcem.