Muchomor wiosenny

Opis

Muchomor wiosenny to cały biały grzyb o kapeluszu 5–10 cm, z białymi, wolnymi blaszkami, zwisającym pierścieniem i bulwiastą nasadą trzonu osadzoną w workowatej pochwie. Pochwę trzeba odkopać, bo często ukrywa się w ściółce.

Rośnie w lasach liściastych i parkach, zwłaszcza pod dębami, od maja lub czerwca do sierpnia. Według części opisów w Polsce nie występuje, a dawniej opisywano pod tą nazwą okazy innych białych muchomorów; inne uznają go za gatunek rzadki w południowej Polsce.

Łatwo pomylić go z młodymi pieczarkami, a także z muchomorem jadowitym i białą formą muchomora zielonawego (wszystkie śmiertelnie trujące). Nie zbieraj białych grzybów blaszkowych bez pewności co do gatunku; trucizny nie da się usunąć w kuchni.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica ok. 5–10 cm. Biały lub kremowy, powierzchnia gładka lub lekko włókienkowata, sporadycznie z resztkami osłony. Młody owalny lub półkulisty, u dojrzałych wypukły lub płaski; brzeg gładki, zaostrzony.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki białe, wolne (nieprzylegające do trzonu), o brzegach gładkich lub kłaczkowatych. Bywają opisywane jako szeroko rozstawione.

Trzon

Wysokość ok. 7–10 (do 12) cm, średnica ok. 1–1,5 cm; białawy do zielonawego, często z zygzakowatym wzorem i kłaczkowatą powierzchnią, prawie walcowaty, ku górze nieco zwężony. Pierścień biały, zwisający, bruzdowany, często rozerwany; nad nim trzon gładki. Nasada bulwiasta z workowatą pochwą, u starszych owocników żółtawą.

Miąższ

Biały. Zapach słodkawy, smak bywa opisywany jako orzechowy – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu żadnego podejrzanego grzyba. Reakcja z KOH (20%): opisy podają różne wyniki – żółknie lub nie przebarwia się (odmiana decipiens z południa Europy – pomarańczowożółto).

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki białe, okrągławe do elipsoidalnych, gładkie, amyloidalne, 8–10 × 7–9 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy. Rośnie w lasach liściastych i parkach, szczególnie pod dębami; szerzej opisywany z lasów liściastych i spod drzew różnych gatunków.

Występowanie. Półkula północna: Europa, Japonia; występowanie w Ameryce Północnej jest sporne. W Polsce rzadki, głównie na południu; część opisów podaje, że nie występuje, a dawne polskie doniesienia dotyczyły białych okazów muchomora jadowitego lub zielonawego – rozbieżność wymaga rozstrzygnięcia. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. W Europie Środkowej od czerwca do sierpnia, w południowej od maja (opisy podają też wiosnę).

Z czym można go pomylić?

• Amanita virosa (muchomor jadowity) — Kapelusz mniej stożkowaty; w teście z KOH daje reakcję pomarańczowożółtą, a A. verna żółtą. Oba są śmiertelnie trujące.
• Amanita phalloides var. alba (biała forma muchomora zielonawego) — Nie daje żółtej reakcji z KOH, w przeciwieństwie do A. verna; w terenie trudna do odróżnienia, również śmiertelnie trująca.
• Agaricus spp. (pieczarki, zwłaszcza A. campestris, młode owocniki) — U młodych pieczarek blaszki są początkowo białe, później różowieją i ciemnieją; muchomor ma białe blaszki, biały wysyp, pierścień i pochwę przy nasadzie trzonu. Bulliard ostrzegał już w 1780 r. przed pomyleniem z pieczarką polną.
• Amanita citrina (muchomor cytrynowy), Amanita gilbertii, muchomor grubopochwowy — Bywają mylone; szczegółowe różnice – brak danych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; jeden z najsilniej trujących grzybów, z zanotowanymi zatruciami śmiertelnymi.

Toksyny. amatoksyny (alfa- i beta-amanityna) – hepatotoksyczne; stężenia mogą być wyższe niż u muchomora zielonawego; fallotoksyny – słabo wchłaniane, niewielki udział w zatruciu

Objawy zatrucia. Brak objawów przez pierwsze godziny; następnie ogólne złe samopoczucie, silne skurcze brzucha i biegunka. W trzeciej dobie objawy mogą ustąpić, po czym rozwija się niewydolność wątroby i nerek. W ciężkich przypadkach bez przeszczepu wątroby zatrucie bywa śmiertelne. Toksyn nie niszczy obróbka kulinarna.

Czas do pierwszych objawów. 6–24 godziny od spożycia.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia muchomorem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, bo pozorna poprawa jest zwodnicza. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne; w ciężkich przypadkach jedynym ratunkiem bywa przeszczep wątroby.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Nazwa verna to po łacinie „wiosenny”; w angielskim gatunek zwany jest także „spring destroying angel”.
• Bulliard w 1780 r. ostrzegał, że można go łatwo pomylić z pieczarką polną, i opisywał ówczesne „sposoby ratunku” (m.in. eter w winie, czosnek w mleku), które nie są skutecznym leczeniem.
• Analizy HPLC wykazały wyższe stężenia alfa- i beta-amanityny niż u muchomora zielonawego, co czyni go potencjalnie najsilniej trującym muchomorem.
• Według części opisów w Polsce gatunek nie występuje, a dawne polskie stanowiska dotyczyły innych białych muchomorów.