Muchomor jadowity

Opis

Muchomor jadowity to smukły, cały biały grzyb o kapeluszu 6–12 cm, u młodych jajowatym, potem stożkowato dzwonkowatym, często z garbem. Ma białe, gęste blaszki, zwisający pierścień na łuskowatym trzonie i bulwiastą nasadę osadzoną w workowatej, postrzępionej pochwie. Pochwa bywa ukryta w ściółce, więc przy każdym białym grzybie blaszkowym trzeba ostrożnie odkopać podstawę trzonu.

W Polsce jest rzadki, najczęściej spotykany w górskich lasach iglastych pod świerkami i sosnami, rzadziej pod bukami. Owocniki pojawiają się późnym latem i jesienią.

Największe ryzyko to pomylenie młodych owocników z pieczarkami. Mylący jest też muchomor wiosenny i biała forma muchomora zielonawego; wszystkie trzy są śmiertelnie trujące. Białych grzybów blaszkowych nie zbieraj, jeśli nie masz pewności co do gatunku, i nie wkładaj ich do jednego koszyka z grzybami jadalnymi. Trucizny nie da się usunąć w kuchni.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 6–12 cm; młody owalny, potem stożkowato dzwonkowaty, w końcu lekko wypukły, często z wyraźnym garbem. Powierzchnia gładka, sucha i jedwabista, w wilgotną pogodę lepka; skórka daje się ściągnąć. Barwa biała, na szczycie bladożółta lub kremowa; z wiekiem może żółknąć. Czasem z nieregularnymi łatami resztek osłony ogólnej, czasem bez nich.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki białe, gęste, wolne (niezrośnięte z trzonem), brzegi bywają postrzępione.

Trzon

Wysokość 8–15 cm, grubość 1–2 cm, walcowaty, ku górze zwężony, z wiekiem wysmukły; biały, z dużymi włóknistymi łuskami. Pierścień zwisający, bruzdowany, u starych okazów może zanikać. Nasada bulwiasta, z wyraźną, strzępiastą, workowatą pochwą.

Miąższ

Biały, kruchy, nie zmienia barwy po przełamaniu. Zapach nieprzyjemny, duszący (bywa porównywany do rzodkiewki); smak opisywany jako łagodny – nie wolno go sprawdzać, nie należy próbować miąższu żadnego podejrzanego grzyba. Z NaOH miąższ żółknie intensywnie.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki gładkie, kuliste do prawie kulistych, amyloidalne (z odczynnikiem Melzera barwią się na fioletowo), 7–10 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza). Partnerzy: świerk, sosna, jodła, buk, kasztan jadalny, także brzoza. Opisywany głównie z górskich lasów iglastych, rzadziej z mieszanych i liściastych; także na bagnach.

Występowanie. Opisany ze Szwecji; znany z Europy i północnej oraz wschodniej Azji (potwierdzony genetycznie m.in. w Chinach). Informacje o występowaniu w Ameryce Północnej dotyczą w rzeczywistości innych, podobnych gatunków (A. bisporigera, A. ocreata, A. amerivirosa). W Polsce rzadki; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006) ma status V (narażony na wyginięcie). Nie jest objęty ochroną prawną. Znajduje się też na listach gatunków zagrożonych w Holandii.

Owocnikowanie. Późne lato i jesień.

Z czym można go pomylić?

• Amanita verna (muchomor wiosenny) — Bardzo podobny, owocuje wiosną i latem; ma kapelusz czysto biały i gładki trzon. W teście z KOH A. verna daje reakcję żółtą, A. virosa pomarańczowożółtą. Oba gatunki są śmiertelnie trujące.
• Amanita phalloides (muchomor zielonawy), forma biała — Biała, albinotyczna forma jest bardzo podobna i również śmiertelnie trująca; odróżnienie wymaga doświadczenia i badania cech szczegółowych.
• Agaricus spp. (pieczarki, zwłaszcza młode) — U bardzo młodych pieczarek blaszki są białe, potem różowieją i brunatnieją (czekoladowe u starych); muchomor ma blaszki białe przez cały czas, biały wysyp oraz pochwę przy nasadzie trzonu, której pieczarki nie mają. Pomyłka dotyczy zwłaszcza zbierania niedojrzałych owocników.
• Volvopluteus gloiocephalus (pochwiak okazały) i inne białe pochwiaki — Mają różowe blaszki, brak pierścienia i bulwy na nasadzie trzonu; rosną rzadko w lesie.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; już jeden kapelusz może zabić dorosłego człowieka.

Toksyny. amatoksyny (m.in. alfa-amanityna, beta-amanityna) – główne toksyny zatrucia, hamują polimerazę RNA II i uszkadzają wątrobę oraz nerki; fallotoksyny (m.in. falloidyna) – słabo wchłaniane z jelit, mały udział w zatruciu; wirotoksyny – nie dają ostrego zatrucia po spożyciu

Objawy zatrucia. Zatrucie cyklopeptydowe, jak przy muchomorze zielonawym. Objawy żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha) pojawiają się z opóźnieniem (zwykle 6–24 godzin od spożycia), potem następuje uszkodzenie wątroby, a także nerek. Bez szybkiego leczenia możliwa niewydolność wątroby i śmierć. Toksyn nie niszczy gotowanie.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle 6–24 godzin od spożycia; objawy pojawiają się późno, gdy trucizna jest już wchłonięta.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia muchomorem lub innym białym grzybem blaszkowym natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne (wspomagające, swoiste i w ciężkich przypadkach przeszczep wątroby); im wcześniej podjęte, tym większa szansa – większość pacjentów leczonych w ciągu 36 godzin od spożycia amatoksyn wraca do pełni zdrowia.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Epitet gatunkowy virosa pochodzi od łacińskiego słowa „trujący” (ten sam rdzeń co w słowie „wirus”).
• Nazwa „destroying angel” bywa w Ameryce Północnej stosowana do innych białych muchomorów; samego A. virosa tam nie ma, wcześniejsze doniesienia dotyczyły A. bisporigera, A. ocreata i A. amerivirosa.
• Amatoksyny wyizolowano w 1941 r. (Wieland i Hallermayer), falloidynę w 1937 r. (Lynen i Wieland).
• Przyczyna, dla której ten gatunek odpowiada za mniej zgonów niż muchomor zielonawy, nie jest wyjaśniona; możliwe, że wpływa na to jego rzadkość.