Czasznica olbrzymia

Opis

Czasznica olbrzymia tworzy jedne z największych owocników wśród grzybów: kulę lub spłaszczoną kulę o średnicy zwykle 10–60 cm, a w rekordowych przypadkach więcej, przypominającą piłkę leżącą na trawie. Młoda jest biała, gładka i mączysta, z czasem brązowieje i pęka. Nie ma kapelusza, blaszek ani trzonu.

Rośnie późnym latem i jesienią na łąkach, pastwiskach, w parkach i ogrodach na żyznych glebach, w Polsce głównie na północy kraju. Jest rzadka na południu.

Każdy owocnik trzeba przeciąć na pół: żółtawe, zielonkawe lub brązowe wnętrze oznacza, że grzyb jest już stary i nie nadaje się do jedzenia. Wnętrze nigdy nie może wykazywać zarysu kapelusza i blaszek (młody muchomor) ani być galaretowate.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Gatunek gasteroidalny: brak kapelusza; owocnik kulisty lub spłaszczony, średnica 10–60 cm (według niektórych opisów do 80 cm), obwód do 135 cm; u podstawy sznur białej grzybni. Egzoperydium młodych okazów białe, mączyste, potem jasnoochrowe, w końcu skórzastobrązowe. Endoperydium białe, papierowate, z wiekiem szarożółtawe i brudnobrązowe. Dojrzałe perydium pęka i odpada.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek; zarodniki powstają wewnątrz owocnika w glebie (gleba, masa zarodnikowa).

Trzon

Brak trzonu; podstawa owocnika z podglebiem (słabo rozwiniętym, zwartym, trudnym do odróżnienia od gleby).

Miąższ

Gleba (wnętrze) u młodych okazów biała, jędrna, watowata i zwarta; z dojrzewaniem złotożółta, szarożółta, w końcu oliwkowobrązowa i proszkowata. Nie próbować miąższu niezidentyfikowanych grzybów.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki żółtawe, kuliste do szerokojajowatych, gładkie lub drobno brodawkowane, z jedną kroplą lipidową; czerwonawobrązowe w masie. Wymiary ok. 3–6 µm (opisy podają różne i niejasne zakresy). Wysyp młody biały, w starszych okazach oliwkowy, o nieprzyjemnym zapachu.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na żyznych glebach bogatych w azot (także na kwaśnych), na łąkach, pastwiskach, w parkach i ogrodach, w lasach liściastych.

Występowanie. Ameryka Północna, Europa, a także Tajwan, Nowa Zelandia, Singapur. W Polsce częstsza na północy, na południu rzadka. W Polsce dawniej gatunek ściśle chroniony; od 9 października 2014 r. wykreślony z listy grzybów chronionych (obecnie bez ochrony). Starsze opisy wymieniają go jako chroniony w częściach Polski i objęty obawą o ochronę w Norwegii.

Owocnikowanie. Późne lato i jesień (w Wielkiej Brytanii i Ameryce Północnej sierpień–październik); dokładne miesiące w Polsce – brak danych.

Z czym można go pomylić?

• Scleroderma citrinum (tęgoskór cytrynowy) — Trujący. Znacznie twardszy, elastyczny owocnik, wnętrze wcześnie ciemnofioletowoczarne z białym siateczkowatym wzorem.
• Młode owocniki muchomorów (Amanita), np. Amanita virosa — W stadium „jaja” mogą przypominać purchawki; po przekrojeniu mają zarys kapelusza i blaszek, a purchawka jednolite białe wnętrze bez blaszek.
• Sromotnikowate (np. Phallus) w stadium „jaja” — Galaretowate wnętrze wskazuje na sromotnika; takiego owocnika nie wolno jeść.
• Inne purchawki i tęgoskóry — Z powodu olbrzymich rozmiarów łatwo odróżnić; według źródeł nie ma podobnych gatunków tak dużych.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Jeden z największych znanych owocników, znaleziony w 1955 r. w północnych Czechach, miał 46 cm wysokości, obwód 212 cm i masę 20,8 kg.
• Okaz o masie ponad 23 kg odnotowano w Thunder Bay w Ontario (Kanada).
• Według obliczeń Lindleya owocnik przyrasta w tempie ok. 60 milionów nowych komórek na minutę, tworząc nawet kilka bilionów zarodników.
• Poczta Polska wydała 30 czerwca 1980 r. znaczek z czasznicą (opisaną jako purchawica olbrzymia, 10,50 zł) w serii „Grzyby niejadalne pod ochroną”.