Gołąbek wymiotny

Opis

Gołąbek wymiotny ma jaskrawoczerwony, błyszczący i lepki kapelusz o średnicy zwykle 4–8 cm, czysto białe, kruche blaszki i biały, delikatny trzon bez pierścienia. Skórkę kapelusza łatwo ściągnąć. Miąższ jest biały, a smak bardzo piekący, długo utrzymujący się w ustach.

Rośnie od wczesnego lata do późnej jesieni, głównie w wilgotnych lasach iglastych, na kwaśnej, omszonej glebie, pod sosnami i świerkami. W Polsce jest bardzo pospolity.

Gołąbków o czerwonym kapeluszu są w Europie setki, a część z nich da się odróżnić tylko pod mikroskopem, więc samą barwą nie wolno się kierować. Gatunek jest trujący: nawet niewielka ilość wywołuje nudności, wymioty i bóle brzucha. Nie zbieraj czerwonych gołąbków do jedzenia, jeśli nie masz pewności co do gatunku.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica zwykle 4–8 cm, wyjątkowo do 11 cm (według części opisów 2,5–10 cm). Młody wypukły, potem spłaszczony, często wklęsły, czasem z płytkim garbkiem. Skórka gładka, w wilgotną pogodę błyszcząca i lepka, daje się zedrzeć niemal do środka. Barwa cynobrowa, krwista do wiśniowej, środek jaskrawoczerwony; płowieje do bladoróżowej lub pomarańczowej, bywa z białymi plamami. U dojrzałych okazów brzeg prążkowany na 2–7 mm.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki czysto białe do kremowych, cienkie, gęste, kruche, przyrośnięte do prawie wolnych (przy trzonie nieco przyrośnięte), z żyłkami łączącymi, czasem rozwidlone przy brzegu.

Trzon

Wysokość 3,5–6 cm (według części opisów 4,5–10,5 cm), grubość 0,8–1,3 cm (według części opisów 0,7–2,4 cm), walcowaty, czasem maczugowaty w dolnej części. Powierzchnia biała, sucha, delikatnie omszona lub gładka. Początkowo pełny, szybko watowaty lub częściowo pusty. Pierścienia i osłony brak.

Miąższ

Biały, kruchy, pod samą skórką zwykle różowy. Zapach przyjemny, delikatnie owocowy lub korzenny; smak gorzki, bardzo piekący i długo utrzymujący się w ustach. Smaku nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp kremowy (według części opisów biały do żółtawobiałego). Zarodniki szeroko elipsoidalne, z licznymi stożkowatymi kolcami, amyloidalne. Wymiary ok. 7–11 × 6–8 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy; partnerzy to głównie drzewa iglaste, zwłaszcza sosny, rzadziej drzewa liściaste. Szczególnie częsty na kwaśnych, wilgotnych, omszonych glebach, także wśród torfowców przy torfowiskach. Owocniki są pokarmem wiewiórek i ślimaków.

Występowanie. Półkula północna, według części opisów na wszystkich kontynentach; w Polsce bardzo pospolity. Rośnie w lasach iglastych (świerkowych podgórskich i sosnowych nizinnych), w lasach liściastych rzadki. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od wczesnego lata do późnej jesieni (według części opisów od późnego lata do początku zimy).

Z czym można go pomylić?

• Russula paludosa (gołąbek błotny) — Ma masywniejszy trzon i smak nie jest piekący.
• Russula nobilis (gołąbek buczynowy) — Rośnie tylko pod bukami.
• Russula rhodopus (gołąbek czerwononogi) — Trzon z purpurowymi zabarwieniami.
• Russula sanguinaria (gołąbek krwisty) — Trzon różowo-czerwonawy.
• Russula vesca (gołąbek wyborny) i Russula xerampelina (gołąbek śledziowy) — Bywają mylone; szczegółowe różnice – brak danych.
• Russula aurea, R. rugulosa, R. fragilis — R. aurea ma żółte blaszki, trzon i miąższ pod czerwoną skórką; R. rugulosa ma pomarszczoną skórkę, kremowy wysyp i łagodny smak; R. fragilis ma wycięte blaszki, a jej trzon sinieje pod wpływem naftolu.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; wywołuje zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, bóle brzucha), choć nie należy do najsilniej trujących grzybów.

Toksyny. seskwiterpeny (przypuszczalnie odpowiedzialne za piekący smak i działanie drażniące; m.in. lactarorufin A, furandiol, metoksyfuranalkohol) – czynnik toksyczny nie został jednoznacznie zidentyfikowany; russularodyna – barwnik czerwony, bez znaczenia toksykologicznego

Objawy zatrucia. Objawy żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty, biegunka, kolkowe bóle brzucha. Zwykle ustępują samoistnie, często po opróżnieniu przewodu pokarmowego; gatunek jest mniej groźny, niż opisywały to dawne przewodniki.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle od pół godziny do 3 godzin od spożycia.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia grzybami zadzwoń pod 112 albo zgłoś się na SOR; nie czekaj na ustąpienie objawów, bo przy wymiotach grozi odwodnienie, a pewnego rozpoznania gatunku bez specjalisty nie ma. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Jest gatunkiem typowym rodzaju Russula, opisanym po raz pierwszy w 1774 r. przez Jacoba Christiana Schäffera.
• Nazwa gatunkowa pochodzi od greckiego emetikos – „wywołujący wymioty”.
• Czerwone barwniki są rozpuszczalne w wodzie, więc owocniki płowieją od deszczu i słońca do różu lub pomarańczu.
• W niektórych regionach Węgier i Słowacji skórkę kapelusza po zdjęciu stosowano jako przyprawę do gulaszu.