Muchomor czerwony

Opis

Muchomor czerwony to jeden z najbardziej rozpoznawalnych grzybów: duży (kapelusz do 20 cm), zwykle jaskrawoczerwony, pokryty białymi lub białożółtymi łatkami. Ma białe, wolne blaszki i biały trzon z obwisłym pierścieniem oraz bulwiastą nasadą z rzędami wałeczków, bez wyraźnej pochwy. Miąższ jest biały i nie zmienia barwy.

Bardzo pospolity w Polsce, rośnie od czerwca do listopada w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, szczególnie często pod brzozami, tworząc z nimi mikoryzę. Spotyka się go na całej półkuli północnej, a przez człowieka został zawleczony także na półkulę południową.

Choć jest łatwy do rozpoznania, bywa mylony z muchomorem królewskim, cesarskim (w ciepłych krajach), czerwonymi gołąbkami lub żółtymi odmianami. To grzyb trujący i nie należy go jeść. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica do 20 cm; u bardzo młodych okazów kulisty, potem półkulisty, niskołukowaty, u starszych płaski i nieco wgłębiony pośrodku. Powierzchnia gładka, wilgotna lepka, u starszych okazów przy brzegu delikatnie karbowana. Najczęściej jaskrawoczerwona (u form wschodnioazjatyckich, północnoamerykańskich i niektórych europejskich także pomarańczowa, żółta lub biała). Początkowo okryty białawą osłoną, której resztki pozostają jako białe lub białożółte łatki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki białe lub bladożółtawe, brzuchate, gęsto ustawione, wolne (niezrośnięte z trzonem).

Trzon

Wysokość do 20 cm, grubość do 3 cm, walcowaty, łatwo wyłamujący się, za młodu pełny, potem pusty; biały lub żółtawy. Pierścień obwisły, biały (czasem żółtawy). Nasada bulwiasta, otoczona kilkoma rzędami wałeczkowatych zgrubień (resztki osłony), bez wyraźnej pochwy.

Miąższ

Biały (pod skórką kapelusza bywa żółtawy), kruchy, nie zmienia barwy po uszkodzeniu; bez zapachu, smak łagodny w opisach źródeł – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki gładkie, elipsoidalne, nieamyloidalne (nie barwią się jodem); wymiary 9–11 × 6–9 µm (opisy podają także 9–13 × 6,5–9 µm).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb ektomykoryzowy o długiej liście partnerów: brzozy (zwłaszcza brzoza brodawkowata), jodły, sosny, świerki, osiki, dęby, a także krzewy z rodziny czystkowatych i karłowate wierzby; na półkuli południowej także bukany i eukaliptusy. Rośnie na ziemi w lasach liściastych, iglastych i mieszanych. Zawleczony z sadzonkami sosny do wielu regionów świata.

Występowanie. Gatunek kosmopolityczny, rodzimy w strefie umiarkowanej i borealnej półkuli północnej (także w wyższych położeniach cieplejszych regionów, np. Hindukusz, Morze Śródziemne, Ameryka Środkowa); zawleczony do Australii, Nowej Zelandii, RPA i Ameryki Południowej. W Europie Środkowej, w tym w Polsce, bardzo pospolity. Nie jest objęty ochroną gatunkową.

Owocnikowanie. Od czerwca do listopada.

Z czym można go pomylić?

• Amanita regalis (muchomor królewski) — Kapelusz brunatny, bez czerwieni; łatki, kropki i brzeg pierścienia żółte; rośnie głównie pod świerkami/jodłami w górach. Również trujący.
• Amanita caesarea (muchomor cesarski) — Jaśniejszy, pomarańczowożółty kapelusz bez kropek, żółty trzon i żółte blaszki, bulwa trzonu w pochwie; występuje w ciepłych lasach liściastych, głównie w południowej Europie, gdzie najczęściej dochodzi do pomyłek.
• Russula xerampelina (gołąbek śledziowy) i inne czerwone gołąbki — Prosty trzon bez pierścienia i innych ozdób, gładki kapelusz.
• Amanita gemmata (muchomor narcyzowy; bywa też zapisywany jako A. junquillea) — Bywa mylony z żółtymi odmianami muchomora czerwonego; jest mniejszy i ma inną budowę trzonu.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; zawiera kwas ibotenowy i muscymol działające na ośrodkowy układ nerwowy. Zgony są niezwykle rzadkie, ale zatrucia mogą być groźne.

Toksyny. kwas ibotenowy – neurotoksyna, główny składnik toksyczny; prekursor muscymolu, w dużej części rozkłada się do muscymolu; muscymol – związek psychoaktywny, wywołuje głównie objawy ośrodkowe; muskaryna – w znikomej ilości (ok. 0,0002%), nie odpowiada za objawy; muscazon – produkt rozpadu kwasu ibotenowego pod wpływem UV, działanie niewielkie; wanad w postaci amawadyny (bioakumulacja)

Objawy zatrucia. Zaburzenia świadomości i przestrzennego postrzegania, zmęczenie, suchość w ustach, rozszerzenie źrenic, pocenie, nudności, wymioty, biegunka, spowolnienie (czasem przyspieszenie) tętna, duszność; w ciężkich zatruciach delirium z pobudzeniem, splątaniem i halucynacjami na przemian z depresją ośrodkowego układu nerwowego, drgawki i śpiączka. Po ok. 2 godzinach często głęboki sen trwający średnio ok. 8 godzin. Skutki zwykle ustępują w ciągu 12–24 godzin, ale niektóre mogą utrzymywać się dłużej. Nasilenie bardzo zależy od okazu, pory roku i osoby.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle 30–120 minut od spożycia (opisy podają 30–90 min oraz 30 min – 2 h), szczyt w ciągu ok. 3 godzin.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia muchomorem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na rozwój objawów, szczególnie u dzieci. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego i nie prowokuj wymiotów. Leczenie jest szpitalne i objawowe (m.in. węgiel aktywny, płukanie żołądka, w razie pobudzenia benzodiazepiny); nie ma swoistej odtrutki, a atropina i fizostygmina nie są zalecane.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Nazwa pochodzi od dawnego zwyczaju kruszenia go w mleku jako środka na muchy; Albert Wielki odnotował to przed 1256 r. Owady są jedynie odurzone, nie martwe.
• Linneusz opisał go w 1753 r. w „Species Plantarum”, a dane o stosowaniu muchomora podał ze Smalandii.
• Znalazł się na polskim znaczku z serii „Grzyby Polski” wydanym 8 maja 1959 r. (3,40 zł, trójkątny).
• Bioakumuluje wanad (w postaci amawadyny) w stężeniach nawet 400 razy wyższych niż w glebie.
• Jest inspiracją m.in. dla domków Smerfów i gier z serii Mario.