Muchomor królewski

Opis

Muchomor królewski to duży grzyb o wątrobowobrązowym, błyszczącym kapeluszu (5–25 cm), pokrytym ochrowożółtymi łatkami ułożonymi w regularne okręgi. Blaszki są białe, a potem kremowożółtawe, trzon białożółtawy z wyraźnym żółtawym pierścieniem i bulwą ozdobioną rzędami żółtych brodawek.

Jest w Polsce rzadki i ma status gatunku narażonego na wyginięcie. Rośnie od czerwca do września, częściej w górach, w lasach iglastych, na ziemi wśród traw, szczególnie pod jodłami.

Przypomina muchomora czerwieniejącego i twardawego, ale różni się żółtymi łatkami i żółtawym miąższem pod skórką. To grzyb trujący, o działaniu podobnym do muchomora czerwonego. Ze względu na rzadkość najlepiej zostawić go w lesie. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 5–25 cm (opisy podają także 10–25 cm); początkowo półkulisty, otoczony osłoną, potem coraz bardziej rozpostarty. Powierzchnia sucha, błyszcząca, wątrobowobrązowa do żółtobrązowej, ciemniejsza na szczycie, pokryta dość regularnie, koncentrycznie ułożonymi ochrowożółtymi łatkami (resztki osłony). U starszych okazów brzeg prążkowany (na 1,5–2 cm); skórka daje się ściągać niemal do środka.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki wolne, gęste, białe, później kremowożółtawe; ostrza kosmkowate. U młodych okazów zakryte żółtawą osłoną.

Trzon

Wysokość 8–20 cm, grubość 1,5–3,5 cm, walcowaty, łamliwy, gładki, biały lub żółtobiały. Pierścień wyraźny, żółtawy. Nasada z bulwą, na której są 2–4 rzędy pierścieni z brodawek (resztki osłony), cytrynowych lub ochrowożółtych; nie ma workowatej pochwy.

Miąższ

Pod skórką kapelusza żółtawobrązowy do złotożółtego, w trzonie lekko żółtawy, w pozostałej części biały; nie zmienia barwy po uszkodzeniu. Zapach i smak słabe. Smaku nie wolno sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki szeroko elipsoidalne do prawie kulistych, szkliste, gładkie, nieamyloidalne, 9–12 × 7–8 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mikoryzowy; doświadczalnie tworzy mikoryzę z brzozą, sosną zwyczajną, kosodrzewiną i świerkiem. Rośnie na ziemi wśród traw, w lasach górskich, szczególnie pod jodłami i świerkami, w lasach iglastych (według części opisów także w liściastych). Opisywano czarcie kręgi.

Występowanie. Występuje tylko w niektórych krajach Europy; częstszy na północy (Skandynawia), nie notowany na południu i zachodzie Europy; podawany też z Niemiec, Węgier, Łotwy, Rosji, Słowacji i Korei, a w Ameryce Północnej tylko z Alaski. W Polsce rzadki, górski; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006) ma status V – narażony na wyginięcie; jest też na listach zagrożonych w Niemczech i na Litwie. Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od czerwca do września.

Z czym można go pomylić?

• Amanita muscaria (muchomor czerwony) — Muchomor królewski nie ma w ogóle czerwonej barwy kapelusza, a na trzonie ma żółte łatki/pierścienie.
• Amanita rubescens (muchomor czerwieniejący) — Jasne okazy muchomora królewskiego mogą go przypominać; muchomor czerwieniejący po uszkodzeniu przybiera cielisty odcień, a miąższ pod skórką jest biały (u królewskiego żółtawy).
• Amanita excelsa (muchomor twardawy) — Kapelusz brązowoszary bez żółtych łatek, blaszki białe, pierścień karbowany i biały.
• Amanita pantherina (muchomor plamisty) — Podobna barwa, ale miąższ pod skórką biały, a bulwa kubkowata z wyraźnym obrzeżem.
• Macrolepiota procera (czubajka kania) — W fińskim przypadku zatrucia trzy osoby sądziły, że zjadły czubajkę kanię; czubajka ma ruchomy pierścień i wężowaty wzór na trzonie.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; zawiera kwas ibotenowy i muscymol, te same składniki toksyczne co muchomor czerwony.

Toksyny. kwas ibotenowy – neurotoksyna, prekursor muscymolu; muscymol – związek psychoaktywny; wanad (kumulowany: 38–169 mg/kg suchej masy, średnio 119 mg/kg; zwykle w grzybach poniżej 2 mg/kg) – znaczenie toksykologiczne – brak danych

Objawy zatrucia. W opisanym przypadku z Finlandii (trzy osoby, które zjadły grzyby, sądząc, że to czubajki kanie) wystąpiły nudności i silne wymioty, u dwóch osób także objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego i objawy cholinergiczne – halucynacje, splątanie lub utrata przytomności, obfite ślinienie i pocenie. Gotowanie nie unieszkodliwia toksyn w pełni. Objawy bywają opisywane jako podobne do tych po muchomorze czerwonym.

Czas do pierwszych objawów. W opisanym przypadku z Finlandii objawy wystąpiły po 1–2 godzinach od spożycia.

Co robić. Przy każdym podejrzeniu zatrucia muchomorem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na rozwój objawów. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego. Leczenie jest szpitalne i objawowe. W opisanym przypadku z Finlandii wszyscy trzej chorzy wyzdrowieli w ciągu 4–24 godzin bez uszkodzenia wątroby, nerek i ośrodkowego układu nerwowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Nazwa łacińska regalis oznacza „królewski”; w Szwecji znany jest jako king of Sweden Amanita, a w Niemczech jako Königsfliegenpilz.
• W 2000 r. Niemieckie Towarzystwo Mykologiczne wybrało go Grzybem Roku.
• Jest bioakumulatorem wanadu: w skandynawskich okazach stwierdzono 38–169 mg/kg suchej masy, podczas gdy w większości grzybów jest to poniżej 2 mg/kg.
• Dawniej uważany za odmianę muchomora czerwonego (A. muscaria var. regalis); w 2006 r. badania molekularne Gemla i in. sugerowały, że jest to tylko polimorfizm tego gatunku, ale rejestry nomenklatoryczne nadal uznają go za osobny gatunek.