Błyskoporek podkorowy

Opis

Błyskoporek podkorowy, czyli czaga, to nie typowy grzyb z kapeluszem, lecz czarna, guzowata, spękana narośl na pniu żywego drzewa, wyglądająca jak kawał zwęglonego drewna lub żużla. Narośl może mieć kilkadziesiąt centymetrów, a jej wnętrze jest rudobrązowe i twarde. Prawdziwy owocnik rozwija się dopiero pod korą po obumarciu drzewa i prawie nigdy go nie widać.

Rośnie głównie na brzozach, rzadziej na innych drzewach liściastych, w lasach i parkach. W Polsce jest rzadki i objęty częściową ochroną gatunkową.

Nie jest grzybem jadalnym. Czagę zbiera się jako surowiec do naparów, ale ze względu na ochronę częściową przed zbiorem trzeba sprawdzić aktualne przepisy. Pasożyt osłabia i zwykle zabija drzewo.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Wytwarza dwie formy owocnika. Forma bezpłciowa (anamorfa, czaga, sklerocjum) to wieloletnia, guzowata, brodawkowata, spękana narośl, silnie zrośnięta z drzewem i przyrośnięta bokiem, o nieregularnym kształcie, do 50 cm średnicy (opisy podają też narośl 10–25 cm i skorupę 5–50 cm). Zewnętrzna warstwa sucha, twarda, łupliwa, zwęglona, żużlopodobna, matowa, czarnobrunatna do czarnogranatowej, w świeżych pęknięciach z rudobrązowym odcieniem. Forma płciowa (teleomorfa) jest rozpostarta (resupinatowa), jednoroczna, wyrasta pod korą po obumarciu drzewa, grubości 5–10 mm, początkowo mięsisto-skórzasta, potem korkowata i krucha; rzadko widywana.

Hymenofor (spód kapelusza)

Tylko u owocnika płciowego: rurkowy, jedna warstwa rurek długości do 10 mm, ułożonych skośnie do podłoża; pory okrągłe lub owalne, średnicy 0,1–0,3 mm, pokryte białawym lub szarawym nalotem. Brak trzonu.

Trzon

Brak trzonu.

Miąższ

Wnętrze narośli rudobrązowe i twarde; zapach i smak – brak danych. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Barwa wysypu: brak danych. Bazydiospory wąsko elipsoidalne, bezbarwne, gładkie, 8–10 × 5–7,5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Pasożyt drzew liściastych, powodujący intensywną białą zgniliznę drewna; do drzewa wnika przez rany (m.in. źle zagojone kikuty gałęzi) i rozwija się przez wiele lat (według części opisów 10–80 lat), zwykle prowadząc do obumarcia żywiciela. Rośnie głównie na brzozie brodawkowatej i topoli osice, także na olszy, klonie, grabie, buku, jarzębie, wiązie; w Polsce przede wszystkim na brzozach. W lasach, rzadziej w parkach.

Występowanie. Cała półkula północna, szczególnie strefa cyrkumborealna w lasach brzozowych. W Polsce rzadki, choć stanowisk podano wiele; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status R (potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu i małych areałów siedlisk, 2006). Objęty częściową ochroną gatunkową (Dz.U. 2014 poz. 1408).

Owocnikowanie. Czaga jest wieloletnia i widoczna przez cały rok; owocnik płciowy powstaje pod korą po obumarciu drzewa, bez określonego sezonu.

Z czym można go pomylić?

• Apiosporina morbosa, Diplodia tumefaciens, Echinodontium tinctorium, Fulvifomes spp., Fomitiporia spp. — Wymieniane jako podobne; szczegółowe różnice – brak danych. Czagę wyróżnia czarna, zwęglona, spękana narośl na żywym drzewie (zwykle brzozie) z rudobrązowym wnętrzem.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa „chaga” pochodzi z rosyjskiego ча́га, zapożyczonego z języka komi (tšak, „grzyb”).
• Zapalona czaga potrafi tlić się przez kilka godzin, więc dawne ludy północnej Eurazji i Ameryki Północnej używały jej do przenoszenia ognia; u Potawatomi nazywa się shkitagen.
• Czarna barwa narośli wynika z dużej ilości melaniny; narośl jest sklerocjum (zbitą grzybnią), a nie owocnikiem płciowym.
• Zgodnie z podaniem czagą miał zostać wyleczony z raka wargi ruski książę Włodzimierz Monomach (legenda, bez potwierdzenia).