Krwistoborowik szatański

Opis

Krwistoborowik szatański to masywny, ciężki borowik o szarawym, zamszowym kapeluszu, który może mieć ponad 20 cm średnicy. Najbardziej charakterystyczne są rurki z czerwonymi porami (u młodych żółtopomarańczowe) oraz gruby, baryłkowaty trzon, żółty u góry i karminowoczerwony niżej, pokryty siateczką. Miąższ po przekrojeniu powoli sinieje, a u starszych owocników pachnie nieprzyjemnie, jak padlina.

Rośnie od lipca do września w ciepłych lasach liściastych, zwłaszcza pod dębami i bukami, na glebach wapiennych. W Polsce jest bardzo rzadki i wymierający, dlatego jest objęty ścisłą ochroną gatunkową.

Niedoświadczony zbieracz może go pomylić z borowikami, szczególnie gdy owocnik jest młody. Wszystkie borowiki z czerwonymi porami i sinieniem miąższu należy traktować jako podejrzane i nie zbierać. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica zwykle 6–30 cm (wyjątkowo do 40–50 cm), prawdopodobnie największy borowik Europy. Młody półkulisty z podwiniętym brzegiem, potem poduszkowaty i spłaszczony, gruby, zwarty. Barwa szarawobiała, srebrzystobiała lub płowa, u starszych owocników z odcieniem oliwkowym, ochrowym, żółtawym lub brunatnym; po naciśnięciu brązowoochrowa. Skórka matowa, sucha lub zamszowa (drobno kutnerowata), z wiekiem gładka, w wilgotną pogodę bywa lekko lepka; ściśle zrośnięta z miąższem, nie daje się ściągnąć.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki wolne lub lekko przyrośnięte, do ok. 3 mm długości, początkowo żółtawe lub zielonkawożółte, potem krwistoczerwone, u starych brązowooliwkowe; po uszkodzeniu sinieją. Pory okrągłe, początkowo żółte do pomarańczowych, potem od strony trzonu czerwienieją, w pełni dojrzałości karminowe lub purpurowoczerwone, u bardzo starych oliwkowe; po dotknięciu natychmiast sinieją.

Trzon

Wysokość 5–15 cm (wyjątkowo do 20–25 cm), grubość 3–8 cm, pełny, potężny, początkowo kulisty lub cylindryczny, potem baryłkowaty z wyraźnie bulwiastą podstawą, często szerszy niż długi. Barwa: pod kapeluszem żółta do pomarańczowej, niżej różowoczerwona, ku podstawie karminowa do purpurowoczerwonej. Pokryty delikatną żółtawą do czerwonawej siateczką o sześciokątnych oczkach, czasem tylko w górnej połowie trzonu.

Miąższ

Biaława, gruba, gąbczasta, u młodych owocników czasem żółta lub słomkowa, u podstawy trzonu bywa czerwonawa. Po przekrojeniu powoli blado sinieje, intensywniej wokół wierzchołka trzonu i nad rurkami. Zapach u młodych owocników słaby, przyjemny, piżmowy; u starszych wyraźnie nieprzyjemny, padlinowy. Smak łagodny, u młodych okazów opisywany jako orzechowy – nie wolno go sprawdzać; nie należy próbować miąższu tego ani żadnego podejrzanego grzyba.

Wysyp i zarodniki

Wysyp oliwkowy (oliwkowozielony). Zarodniki gładkie, wrzecionowate do elipsoidalnych. Wymiary ok. 10–16 × 4,5–7,5 µm (opisy podają niespójne zapisy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb mykoryzowy (ektomykoryza), głównie z dębem i kasztanem jadalnym, także z grabem, bukiem i lipą. Rośnie w ciepłych lasach liściastych i mieszanych, preferuje gleby wapienne.

Występowanie. Europa, głównie jej cieplejsze części; wszędzie rzadki. W Polsce bardzo rzadki i wymierający (Czerwona lista 2006: E – wymierający), znane pojedyncze stanowiska m.in. w Górach Kaczawskich i na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, opisywane także inne, np. na Ponidziu. W Polsce objęty ścisłą ochroną gatunkową. Dawne doniesienia z Ameryki Północnej dotyczą innego gatunku (Rubroboletus eastwoodiae).

Owocnikowanie. Od lipca do września (lato i wczesna jesień).

Z czym można go pomylić?

• Rubroboletus rhodoxanthus (krwistoborowik purpurowy) — Również rzadki; różowawy odcień kapelusza, trzon walcowaty lub maczugowaty z gęstą, dobrze rozwiniętą siateczką, miąższ cytrynowożółty, sinieje tylko w kapeluszu; rośnie głównie na glebach kwaśnych.
• Caloboletus calopus (gorzkoborowik żółtopory) — Pospolitszy, związany zwykle z drzewami iglastymi; pory pozostają żółte nawet u starych okazów, trzon smuklejszy, miąższ gorzki.
• Suillellus rubrosanguineus (krwistoborowik świerkowo-jodłowy) — Rośnie w lasach iglastych, pod świerkiem lub jodłą; różowawy odcień kapelusza, drobniejsze zarodniki.
• Rubroboletus legaliae i Rubroboletus pulchrotinctus — R. legaliae: kwasolubny, różowawy odcień kapelusza, miąższ sinieje rozleglej; R. pulchrotinctus: rzadki, śródziemnomorski, pory pozostają żółte lub pomarańczowe, trzon bez głębokiej czerwieni.
• Boletus edulis (borowik szlachetny) i Boletus reticulatus (borowik usiatkowany) — Gatunki bywające mylone. Borowiki nie mają czerwonych porów ani czerwonego, siateczkowatego trzonu i nie sinieją. Szczegółowe różnice – brak danych.

Porównanie cecha po cesze: Prawdziwek czy borowik szatański?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; jedzony, zwłaszcza na surowo, wywołuje ciężkie zatrucie żołądkowo-jelitowe.

Toksyny. bolesatyna (glikoproteina/białko hamujące syntezę białek; u myszy powoduje masywną zakrzepicę) – uznawana za prawdopodobną przyczynę zatruć; muskaryna (wyizolowana, ale w ilościach przypuszczalnie zbyt małych, by powodować zatrucie)

Objawy zatrucia. Głównie żołądkowo-jelitowe: nudności, bóle brzucha, silne wymioty i biegunka, także krwawa, trwające do ok. 6 godzin. Nowsze badania wiążą zatrucie z podwyższonym poziomem prokalcytoniny i opisują je jako odrębny zespół zatruć grzybami. Zatrucia zdarzają się rzadko, bo wygląd i zapach grzyba odstraszają.

Czas do pierwszych objawów. Brak danych.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia grzybami natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy ani na ich ustąpienie, zwłaszcza gdy nie wiadomo, jaki grzyb został zjedzony (może to być muchomor lub zasłonak). Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Epitet satanas nadał Lenz w 1831 r.; znał doniesienia o złych reakcjach po spożyciu grzyba i sam miał poczuć się źle od niewyjaśnionych „wyziewów” podczas opisywania gatunku.
• Jest jednym z największych borowików w Europie: kapelusz zwykle do 30 cm, wyjątkowo do 50 cm średnicy.
• Nazwę „borowik szatański” nadała w 1939 r. Alina Skirgiełło; po przeniesieniu do rodzaju Rubroboletus zarekomendowano w 2021 r. nazwę krwistoborowik szatański.
• Dawne doniesienia z USA dotyczyły w rzeczywistości blisko spokrewnionego Rubroboletus eastwoodiae.