Borowik szlachetny

Opis

Borowik szlachetny, czyli prawdziwek, ma kapelusz o średnicy zwykle 6–25 cm, od białawego u młodych okazów, przez piaskowy, po jasno- i ciemnobrązowy. Od spodu ma rurki, nie blaszki: białe, potem żółtawe i oliwkowozielone. Trzon jest gruby, beczkowaty lub maczugowaty, jasny, z delikatną siatką w górnej części. Miąższ jest biały, jędrny, o orzechowym smaku, i zwykle nie zmienia barwy po przekrojeniu.

Rośnie od maja do listopada w lasach iglastych, liściastych i mieszanych, najobficiej pod świerkami, szczególnie w górach. Pojawia się pojedynczo lub w małych grupach, czasem w kręgach.

Najłatwiej pomylić go z goryczakiem żółciowym: ma on różowiejące rurki, ciemną wypukłą siatkę na trzonie i bardzo gorzki smak, a miąższ po dotknięciu brązowieje. Stare, gąbczaste okazy lepiej zostawić w lesie.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 6–25 cm (bywa do 30 cm i więcej). Młody półkulisty, potem wypukły, u starych poduszkowato rozpostarty. Barwa u młodych okazów biała, potem piaskowa, jasnobrązowa do ciemnobrązowej (rzadko karminowa), brzeg często jaśniejszy. Powierzchnia matowa, bywa pomarszczona, po deszczu i u starszych okazów gładka i lepka.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki długości 8–30 mm, łatwo oddzielające się od miąższu kapelusza, przy trzonie zatokowo wycięte. Pory drobne, okrągławe (ok. 2–3 na mm), niezmieniające barwy po uszkodzeniu. U młodych owocników białe lub kremowe, wypełnione jakby watą (strzępki), z wiekiem żółtawooliwkowe, żółtozielone i oliwkowozielone.

Trzon

Wysokość 5–20 cm, grubość 1,5–10 cm. Biały, szarobiaławy lub piaskowy; u młodych pękaty i głęboko osadzony w ziemi, później maczugowaty lub baryłkowaty. Z delikatną białawą lub jasnobrązową siatką, najwyraźniejszą w górnej części. Bez pierścienia.

Miąższ

Zwykle biały, rzadziej kremowy lub piaskowy, pod skórką kapelusza czerwonawobrązowy; u młodych twardy, u starych gąbczasty. Zwykle nie zmienia barwy na powietrzu (opisy podają, że czasem lekko brązowieje lub różowieje). Zapach przyjemny, smak łagodny, orzechowy.

Wysyp i zarodniki

Wysyp oliwkowobrązowy. Zarodniki wrzecionowate do elipsoidalnych, gładkie, 12–18 × 4,5–7 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy z wieloma gatunkami drzew; w Polsce głównie ze świerkiem, ale także z sosną, jodłą, bukiem, dębem i in. Preferuje drzewostany w średnim wieku; w starszych drzewostanach iglastych ustępuje podgrzybowi brunatnemu. Tworzy ryzomorfy; do połączenia strzępek z korzeniami potrzebne są w glebie bakterie z rodzaju Pseudomonas. Uprawy dla owocników dotąd nie udały się z powodu ścisłej symbiozy.

Występowanie. Półkula północna: Europa i Ameryka Północna; zawleczony do Nowej Zelandii i południowej Afryki. W Polsce często w górach, rzadziej na niżu, zwykle rzadki w okolicach wielkich miast. Nie jest objęty ochroną prawną; w 1992 r. figurował na czerwonej liście z kategorią V, w wydaniu z 2006 r. już nie. Znajduje się w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (Ministerstwo Zdrowia).

Owocnikowanie. Najczęściej od maja do listopada, wyjątkowo także w grudniu.

Z czym można go pomylić?

• Tylopilus felleus (goryczak żółciowy) — Rurki z czasem różowieją, miąższ po dotknięciu brązowieje, a trzon ma wypukłą, ciemną siatkę na jasnym tle. Bardzo gorzki, niejadalny; może wywołać dolegliwości żołądkowe.
• Boletus aereus (borowik ciemnobrązowy) — Niemal identyczny, kapelusz wyraźnie ciemniejszy.
• Boletus reticulatus (borowik usiatkowany) — Zwykle popękana skórka kapelusza i ciemniejszy trzon z wyraźniejszą siatką; rośnie najczęściej pod dębami i bukami.
• Boletus pinophilus (borowik sosnowy) — Kapelusz i trzon czerwonobrązowe; rośnie pod sosnami.
• Rubroboletus satanas (borowik szatański) — Czerwony trzon, po uszkodzeniu sinieje. Trujący.
• Butyriboletus regius (borowik królewski) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona ścisła), którego nie ma w Atlasie. Kapelusz różowy do różowoczerwonego, rurki i pory jasnożółte, trzon żółty z drobną żółtą siateczką, miąższ żółty. Nie zbierać.

Porównanie cecha po cesze: Prawdziwek czy goryczak żółciowy? · Prawdziwek czy borowik szatański?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Gatunek opisał w 1782 r. Pierre Bulliard.
• Okaz z wyspy Skye (Szkocja, 1995) ważył 3,2 kg; owocnik o podobnych rozmiarach znaleziony w Polsce w 2013 r. trafił do międzynarodowych mediów.
• Borowiki wielkopolskie zostały wpisane 28 lutego 2006 r. na Listę Produktów Tradycyjnych.
• Do tej pory nie udało się uprawiać borowika szlachetnego na cele konsumpcyjne ze względu na ścisłą symbiozę z drzewami.