Goryczak żółciowy, potocznie „szatan”, to najczęstszy sobowtór prawdziwka (borowika szlachetnego). Nie należy do grzybów śmiertelnie trujących, ale jest skrajnie gorzki i może wywołać dolegliwości żołądkowe. Odróżnia go kolor porów i rysunek siateczki na trzonie.
Najważniejsze różnice
| Cecha | Prawdziwek | Goryczak żółciowy |
|---|---|---|
| Pory (spód kapelusza) | białe lub kremowe, potem żółtozielone do oliwkowych | białe, potem różowe; po uszkodzeniu brudnoróżowe |
| Siateczka na trzonie | delikatna, jasna (biaława), najwyraźniejsza u góry | wyraźna, ciemnobrunatna na jasnym tle |
| Wysyp | oliwkowobrązowy | różowy do różowobrązowego |
| Smak miąższu | łagodny | wyjątkowo gorzki |
| Gdzie rośnie | lasy świerkowe, sosnowe, bukowe, dębowe | lasy iglaste na kwaśnych glebach, czasem na pniakach |
Na jednej cesze nigdy nie wolno polegać. Sprawdzaj wszystkie naraz, na całym owocniku.
Jak sprawdzić w lesie
- Odwróć kapelusz: różowe pory to sygnał, że masz goryczaka.
- Obejrzyj siateczkę na trzonie — ciemna, gruba siatka na jasnym tle wskazuje goryczaka.
- U młodych okazów różnica jest słaba; zbieraj tylko grzyby, przy których cechy są wyraźne.
Każdy okaz, co do którego masz wątpliwość, pokaż grzyboznawcy — bezpłatnie oceniają grzyby stacje sanepidu.
Porównanie cech z Atlasu
Kapelusz
Borowik szlachetnyŚrednica 6–25 cm (bywa do 30 cm i więcej). Młody półkulisty, potem wypukły, u starych poduszkowato rozpostarty. Barwa u młodych okazów biała, potem piaskowa, jasnobrązowa do ciemnobrązowej (rzadko karminowa), brzeg często jaśniejszy. Powierzchnia matowa, bywa pomarszczona, po deszczu i u starszych okazów gładka i lepka.
Goryczak żółciowyŚrednica do 12–15 cm (wyjątkowo do 30 cm w Ameryce Północnej). Młody półkulisty, potem wypukły, w końcu rozpostarty. Powierzchnia najpierw omszona, zamszowata, potem gładka, matowa. Barwa jasnobrązowa, cielistobrązowa, szarożółta do orzechowobrązowej. Skórka nie daje się ściągnąć.
Hymenofor (spód kapelusza)
Borowik szlachetnyRurki długości 8–30 mm, łatwo oddzielające się od miąższu kapelusza, przy trzonie zatokowo wycięte. Pory drobne, okrągławe (ok. 2–3 na mm), niezmieniające barwy po uszkodzeniu. U młodych owocników białe lub kremowe, wypełnione jakby watą (strzępki), z wiekiem żółtawooliwkowe, żółtozielone i oliwkowozielone.
Goryczak żółciowyRurki długie (2–3 cm), pory wystają poza brzeg kapelusza i są przyrośnięte do trzonu; łatwo oddzielają się od miąższu. Młode białe, potem bladoróżowe; po uszkodzeniu brudnowinne, karminowe lub brunatne, z wiekiem z rdzawobrunatnymi plamami. Pory drobne (1–2 na mm).
Trzon
Borowik szlachetnyWysokość 5–20 cm, grubość 1,5–10 cm. Biały, szarobiaławy lub piaskowy; u młodych pękaty i głęboko osadzony w ziemi, później maczugowaty lub baryłkowaty. Z delikatną białawą lub jasnobrązową siatką, najwyraźniejszą w górnej części. Bez pierścienia.
Goryczak żółciowyWysokość do 14 cm (opisy podają też 7–10, rzadko 20 cm), grubość 2–4 cm, u nasady do 6 cm; pełny, u młodych okazów beczułkowaty, u starszych maczugowaty, jaśniejszy od kapelusza. Pokryty wyraźną brunatną siateczką o szerokich oczkach (ciemna na jasnym tle). Pierścienia brak.
Miąższ
Borowik szlachetnyZwykle biały, rzadziej kremowy lub piaskowy, pod skórką kapelusza czerwonawobrązowy; u młodych twardy, u starych gąbczasty. Zwykle nie zmienia barwy na powietrzu (opisy podają, że czasem lekko brązowieje lub różowieje). Zapach przyjemny, smak łagodny, orzechowy.
Goryczak żółciowyBiały lub kremowy, pod skórką kapelusza różowawy, po przecięciu może przybierać różowawe odcienie; nie sinieje. Za młodu twardy, u starszych okazów miękki i gąbczasty. Zapach słaby, przyjemny lub lekko nieprzyjemny. Smak wyjątkowo gorzki; nie zaleca się go sprawdzać, a tym bardziej jeść.
Wysyp i zarodniki
Borowik szlachetnyWysyp oliwkowobrązowy. Zarodniki wrzecionowate do elipsoidalnych, gładkie, 12–18 × 4,5–7 µm (opisy podają różne zakresy).
Goryczak żółciowyWysyp różowy, brązowawy z czerwonawym lub różowym odcieniem. Zarodniki wrzecionowate do elipsoidalnych, gładkie; wymiary 10–17 × 3–6 µm (opisy podają różne zakresy).
Kiedy rosną
Borowik szlachetny
sierpień – październik
Goryczak żółciowy
lipiec – wrzesień
Zdjęcia z natury
Inne podobne gatunki
Najczęstsze pytania
Jak odróżnić prawdziwka od goryczaka?
Goryczak ma różowiejące pory i ciemną, wypukłą siateczkę na jasnym trzonie. Prawdziwek ma pory białe, potem żółtozielone, i delikatną, jasną siateczkę w górnej części trzonu.
Czy goryczak żółciowy jest trujący?
Nie jest zaliczany do grzybów śmiertelnie trujących, ale jest skrajnie gorzki i może wywołać dolegliwości żołądkowe. Gribo nie ocenia jadalności — nie próbuj jego miąższu.
Dlaczego goryczak nazywa się „szatan”?
To potoczna nazwa używana przez grzybiarzy. Nie należy go mylić z krwistoborowikiem szatańskim — rzadkim, trującym i ściśle chronionym borowikiem z czerwonymi porami.
Gribo nie ocenia jadalności. Rozpoznanie ze zdjęcia — także w aplikacji — nie zastępuje grzyboznawcy. Aplikacja przy każdym wyniku pokazuje sobowtóry i ostrzega przed gatunkami trującymi, także bez zasięgu.
Więcej par: Prawdziwek czy borowik szatański · Kania czy muchomor sromotnikowy · Pieczarka polna czy muchomor sromotnikowy · Gołąbek zielonawy czy muchomor sromotnikowy · wszystkie sobowtóry