Goryczak żółciowy

Opis

Goryczak żółciowy to borowikowaty grzyb o jasnobrązowym lub cielistobrązowym, zamszowym kapeluszu do 12–15 cm, z długimi rurkami, które młode są białe, a z wiekiem różowieją. Trzon jest jaśniejszy od kapelusza i pokryty brunatną siateczką o szerokich oczkach. Miąższ jest biały, nie zmienia barwy po przekrojeniu i wygląda apetycznie, ale jest wyjątkowo gorzki.

Rośnie od czerwca do października, głównie w lasach iglastych na kwaśnych glebach, w mykoryzie z sosną, ale także pod bukami i dębami. Jest w Polsce pospolity.

Młode owocniki są często mylone z borowikiem szlachetnym i koźlarzem babką. Najpewniejszą wskazówką są różowiejące pory i ciemna siateczka na jaśniejszym trzonie. Nie opieraj się na smaku jako metodzie rozpoznania. Jeden okaz potrafi zepsuć całą potrawę, bo gorycz nasila się podczas gotowania.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica do 12–15 cm (wyjątkowo do 30 cm w Ameryce Północnej). Młody półkulisty, potem wypukły, w końcu rozpostarty. Powierzchnia najpierw omszona, zamszowata, potem gładka, matowa. Barwa jasnobrązowa, cielistobrązowa, szarożółta do orzechowobrązowej. Skórka nie daje się ściągnąć.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki długie (2–3 cm), pory wystają poza brzeg kapelusza i są przyrośnięte do trzonu; łatwo oddzielają się od miąższu. Młode białe, potem bladoróżowe; po uszkodzeniu brudnowinne, karminowe lub brunatne, z wiekiem z rdzawobrunatnymi plamami. Pory drobne (1–2 na mm).

Trzon

Wysokość do 14 cm (opisy podają też 7–10, rzadko 20 cm), grubość 2–4 cm, u nasady do 6 cm; pełny, u młodych okazów beczułkowaty, u starszych maczugowaty, jaśniejszy od kapelusza. Pokryty wyraźną brunatną siateczką o szerokich oczkach (ciemna na jasnym tle). Pierścienia brak.

Miąższ

Biały lub kremowy, pod skórką kapelusza różowawy, po przecięciu może przybierać różowawe odcienie; nie sinieje. Za młodu twardy, u starszych okazów miękki i gąbczasty. Zapach słaby, przyjemny lub lekko nieprzyjemny. Smak wyjątkowo gorzki; nie zaleca się go sprawdzać, a tym bardziej jeść.

Wysyp i zarodniki

Wysyp różowy, brązowawy z czerwonawym lub różowym odcieniem. Zarodniki wrzecionowate do elipsoidalnych, gładkie; wymiary 10–17 × 3–6 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb mykoryzowy, z sosną i innymi drzewami iglastymi oraz liściastymi (często pod bukiem i dębem). Lubi gleby kwaśne, dobrze przepuszczalne. Czasem na pniach, pniakach i butwiejącym drewnie. Owocniki rzadko bywają zaatakowane przez owady; mogą być pasożytowane przez pleśń Sepedonium ampullosporum. Owocniki silnie kumulują promieniotwórczy cez-137.

Występowanie. Ameryka Północna (po Meksyk i Amerykę Środkową), Europa, Azja (m.in. Japonia, Korea, Chiny, Pakistan). W Europie szeroko rozpowszechniony; w Polsce pospolity w lasach iglastych. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od czerwca do końca października (w niektórych rejonach do listopada).

Z czym można go pomylić?

• Boletus edulis (borowik szlachetny) — Pory goryczaka z wiekiem różowieją (u borowika białe, potem żółtozielone); siateczka na trzonie goryczaka jest ciemna na jasnym tle (u borowika jasna na ciemnym); miąższ goryczaka jest bardzo gorzki.
• Boletus reticulatus (borowik usiatkowany) — Miąższ borowika nie jest gorzki; pory z wiekiem żółtawe, nie różowe.
• Leccinum scabrum (koźlarz babka) — Młode okazy bywają mylone; goryczak ma różowe pory i brunatną siateczkę zamiast ciemnych łusek na trzonie, oraz gorzki miąższ.
• Rubroboletus satanas (krwistoborowik szatański) — Potocznie nazywany „szatanem”, rzadki i trujący; ma czerwone pory.
• Boletus badius (podgrzybek brunatny), Xerocomus subtomentosus (podgrzybek zajączek) — Żółte rurki; podgrzybek brunatny siniejący miąższ; zajączek smukły trzon i żółte pory.

Porównanie cecha po cesze: Prawdziwek czy goryczak żółciowy?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Tylopilus występującym w Europie i gatunkiem typowym tego rodzaju.
• Gorycz nie dotyczy osób bez wrażliwości genetycznej na gorzki smak (gen TAS2R38); związek odpowiedzialny za gorycz nie został zidentyfikowany.
• Mimo goryczy bywa sprzedawany na targach w Meksyku.
• Owocniki silnie kumulują promieniotwórczy cez-137 z gleby, co przypisuje się głębokiemu penetrowaniu gleby przez grzybnię.