Koźlarz babka

Opis

Koźlarz babka to smukły grzyb rurkowy o brązowym kapeluszu (do kilkunastu centymetrów) i białym trzonie pokrytym drobnymi, ciemnymi, szorstkimi łuseczkami. Pory pod kapeluszem są drobne, białawe, z wiekiem szare. Miąższ jest biały i po przekrojeniu zwykle nie zmienia barwy.

Rośnie od lata do jesieni, zawsze pod brzozami: w lasach, ale też w parkach, na polanach i przy drogach. W Polsce jest pospolity. Najlepsze są młode, jędrne okazy; starsze mają gąbczasty, wodnisty kapelusz i zdrewniały trzon.

Odróżnia się go po łuseczkach na trzonie i po związku z brzozą. Pomylić można go z goryczakiem żółciowym, który ma siateczkę zamiast łuseczek i gorzki smak, oraz z innymi koźlarzami. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 4–20 cm (opisy podają różne zakresy); u młodych okazów półkolisty do poduszkowatego, później wypukły, ostatecznie rozpostarty. Skórka naga, sucha do lekko lepkiej; przy wilgotnej pogodzie śliska, lekko śluzowata. Barwa od jasnobrązowej (płowej) do ciemnobrązowej, zwykle z jaśniejszym brzegiem.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki do 25 mm długości, głęboko wcięte przy trzonie, u starszych okazów wybrzuszone ku dołowi. Barwa od białawej u młodych do szarobrązowej u starszych. Pory niemal okrągłe, drobne, białawe, potem szare. Rurki po uszkodzeniu nie zmieniają barwy. Warstwa rurek łatwo oddziela się od miąższu kapelusza.

Trzon

Wysokość do 17 cm, grubość do 3,5 cm; pełny, walcowaty, smukły, zwężający się ku kapeluszowi. Biały, pokryty licznymi ciemnobrązowymi do czarnych kosmkami (łuseczkami), co jest cechą rodzaju Leccinum. Bez pierścienia.

Miąższ

Biały do białokremowego, u podstawy trzonu może być białozielonkawy. U młodych okazów jędrny, bardzo szybko staje się gąbczasty i wodnisty, zwłaszcza po deszczu; trzon włóknisty, u starych zdrewniały. Po uszkodzeniu zwykle nie zmienia barwy (czasem lekko ciemnieje). Po ugotowaniu czernieje. Smak i zapach przyjemne, słabe.

Wysyp i zarodniki

Wysyp brązowy do oliwkowobrązowego. Zarodniki gładkie, wrzecionowate do eliptycznych, 13–20 × 4–6,5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy, związany wyłącznie z brzozami (w Nowej Zelandii z Betula pendula). Rośnie na ziemi w lasach liściastych i mieszanych, także poza lasem: w parkach, na obrzeżach dróg, przy brzozach sadzonych poza naturalnym zasięgiem.

Występowanie. Cała półkula północna, w Skandynawii do 66° szerokości geograficznej; na półkuli południowej tylko w Australii i Nowej Zelandii, gdzie prawdopodobnie został zawleczony. W Europie Środkowej i w Polsce pospolity. Na polskiej Czerwonej liście (2006) ma kategorię V (narażony). Nie jest objęty ochroną prawną.

Owocnikowanie. Od lata do jesieni (w Ameryce Północnej od czerwca do września).

Z czym można go pomylić?

• Tylopilus felleus (goryczak żółciowy) — Niejadalny, gorzki. Na trzonie nie ma kosmków, lecz wyraźną brunatną siateczkę.
• Leccinellum pseudoscabrum (koźlarz grabowy) — Rośnie tylko pod grabami; miąższ po uszkodzeniu barwi się od brudnoróżowego do czarniawego.
• Leccinum variicolor (koźlarz różnobarwny) — Rośnie pod brzozami na bardziej wilgotnych miejscach; trzon z niebieskawym odcieniem.
• Leccinum holopus (koźlarz białawy) — Bardzo jasny, niemal biały we wszystkich częściach; na wrzosowiskach.
• Leccinum oxydabile — Twardszy, różowiejący miąższ i inna budowa skórki kapelusza.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Wystąpił na polskim znaczku pocztowym z serii „Grzyby Polski” wydanym 8 maja 1959 r. (nominał 5,60 zł, nakład 604 800 szt.).
• Ma ponad 80 synonimów naukowych; pierwszy opis pochodzi z 1783 r. (Bulliard).
• Poza naturalnym zasięgiem pojawia się zwykle w miastach, pod posadzonymi brzozami (np. w Kalifornii, w Nowej Zelandii).