Gorzkoborowik żółtopory

Opis

Gorzkoborowik żółtopory to masywny borowik o jasnobrązowym, beżowym lub szarooliwkowym zamszowym kapeluszu do 15 cm średnicy, żółtych porach, które po dotknięciu sinieją, i grubym trzonie żółtym u góry, a karminowoczerwonym u dołu, pokrytym delikatną siateczką. Miąższ po przecięciu zmienia barwę na niebieskozieloną.

Rośnie latem i jesienią w górskich świerczynach oraz lasach liściastych, zwłaszcza pod świerkami, dębami i bukami. W Polsce jest dość rzadki i częstszy na południu kraju, w niższych położeniach górskich.

Od borowików odróżnia go czerwony, siateczkowaty trzon i bardzo gorzki smak, ale część okazów (zwłaszcza starych lub kilkudniowych) ma czerwień na trzonie wyblakłą. Jest niejadalny z powodu goryczy i może powodować dolegliwości żołądkowe. Nie nadaje się do zbierania do kosza.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica 3–15 cm (rzadko do 20 cm). Młody prawie kulisty, potem półkulisty, w końcu łukowaty; brzeg długo podwinięty. Barwa jasnobrązowa, beżowa lub szarooliwkowa. Powierzchnia zamszowa lub z drobnymi włoskami, z wiekiem może pękać; skórka lekko wystaje poza brzeg.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki długie (do 2 cm), przy trzonie wycięte zatokowato; młode cytrynowożółte, później oliwkowożółte. Pory drobne (1–2 na mm), okrągłe, u starszych kanciaste, po uszkodzeniu szybko sinieją.

Trzon

Wysokość 7–15 cm, grubość 2–5 cm; mocny, początkowo beczułkowaty, potem walcowaty lub maczugowaty. Górą żółty, dołem karminowoczerwony do różowoczerwonego (u starych lub kilkudniowych okazów czerwień może zanikać, zastępowana ochrowobrązową). Pokryty siateczką: pod kapeluszem jasna, w środku czerwona, u dołu brązowa. Pierścienia brak.

Miąższ

Kremowy do bladożółtego, przy nasadzie trzonu różowawy; po przecięciu zmienia barwę na niebieskozieloną. Smak intensywnie gorzki (nie zanika po gotowaniu); zapach słaby, kwaskowaty, według części opisów czasem mocny, przypominający atrament. Smaku nie należy sprawdzać.

Wysyp i zarodniki

Wysyp ochrowooliwkowy do oliwkowobrązowego. Zarodniki gładkie, elipsoidalne; wymiary 12–19 × 4–6 µm (opisy podają różne zakresy); odmiana frustosus: 11–15 × 4–5,5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy (ektomykoryza), z drzewami iglastymi i liściastymi, zwłaszcza ze świerkiem, bukiem i dębem. Rośnie często na wyższych wysokościach, na glebach kwaśnych, według części opisów także na wapiennych.

Występowanie. Ameryka Północna, Europa, Azja (m.in. Japonia, Korea, Chiny, Tajwan, Turcja, Pakistan). W Europie Środkowej dość rzadki, ostatnio liczniejszy (prawdopodobnie wskutek spadku zawartości związków siarki w powietrzu). W Polsce częściej na południu, zwłaszcza w niższych położeniach górskich. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce; na Czerwonej liście z 2006 r. status R (rzadki).

Owocnikowanie. Latem i jesienią, od lipca do grudnia.

Z czym można go pomylić?

• Boletus edulis i Boletus reticulatus (borowiki) — Brak czerwonego trzonu; barwa kapelusza, żółte pory i czerwona siateczka trzonu gorzkoborowika nie występują u jadalnych borowików; miąższ borowików nie jest gorzki ani nie sinieje tak szybko.
• Suillellus luridus (modroborowik ponury) — Rurki pomarańczowoczerwone, trzon bez czerwonej barwy.
• Rubroboletus satanas (krwistoborowik szatański) — Podobnie ubarwiony kapelusz, ale pory czerwone.
• Caloboletus radicans (gorzkoborowik korzeniasty) — Brak czerwonej barwy trzonu, trzon korzeniasto zwężony, miąższ silniej błękitnieje; również niejadalny.
• Xerocomellus chrysenteron — Mogą być mylone zniszczone owocniki; trzon bez siateczki.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Niejadalny z powodu intensywnej goryczy; według części opisów lekko trujący i może wywołać poważne zaburzenia żołądkowo-jelitowe.

Toksyny. kalopina i O-acetylocyklokalopina A (δ-lakton) – odpowiadają głównie za gorzki smak; pochodne kwasu pulwinowego (kwas atromentynowy, wariegatowy, kserokomowy) – w badaniach in vitro hamują cytochrom P450

Objawy zatrucia. Poważne zaburzenia ze strony układu pokarmowego: nudności, wymioty, biegunka, trwające do 2 dni. Odmiana frustosus opisywana jako wywołująca ciężkie dolegliwości w Europie.

Czas do pierwszych objawów. Ok. 20 minut od spożycia.

Co robić. Przy objawach zatrucia po zjedzeniu grzybów skontaktuj się z lekarzem, SOR lub ośrodkiem toksykologicznym; przy silnych lub przedłużających się wymiotach i biegunce dzwoń pod 112. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Jest gatunkiem typowym rodzaju Caloboletus, utworzonego w 2014 r.; niemiecka nazwa Schönfußröhrling oznacza „borowik o pięknej stopie”.
• W ostatnich latach jego liczebność w Europie Środkowej wzrosła, prawdopodobnie wskutek spadku ilości związków siarki w powietrzu.
• Zapach grzyba tworzą głównie 3-oktanon (47% lotnych związków), 3-oktanol i 1-okten-3-ol.
• W Polsce wymieniano go pod nazwami borowik grubotrzonowy, wścieklak i goryczak.