Smardz jadalny

Opis

Smardz jadalny ma owalną lub stożkowatą główkę przypominającą gąbkę lub plaster miodu, o barwie od kremowej i ochrowej po żółtobrązową. Główka ma zwykle 3–10 cm wysokości i jest pusta w środku. Trzon jest jasny, kremowy lub białawy, ziarnisty i też pusty. Po przecięciu cały grzyb jest jednym pustym w środku przewodem.

Rośnie wiosną, zwykle w kwietniu i maju, w lasach liściastych i mieszanych, na łąkach, w sadach i ogrodach, często pod jesionami, na zasadowych glebach. W Polsce jest rzadki, a od 2014 r. podlega ochronie częściowej: zbiór na użytek własny jest dozwolony tylko w ogrodach, uprawach ogrodniczych, szkółkach leśnych i na terenach zieleni.

Najgroźniejsza pomyłka to piestrzenica kasztanowata (trująca), której główka jest mózgowato pofałdowana, a nie z wnękami, i która w środku nie jest pusta jak smardz. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Główka (część owocnika z workami) wysokości 3–10 cm i średnicy 2–7 cm, owalna lub stożkowata, pusta w środku, przyrośnięta dolnym brzegiem do trzonu (tworząc ciągłą jamę). Barwa beżowa, ochrowa, żółtobrązowa (czasem szara lub prawie czarna). Powierzchnia z nieregularnymi, zaokrąglonymi wnękami (alweolami) bez wyróżnionego kierunku; żeberka zwykle jaśniejsze niż wnęki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Hymenium wyściela wnęki główki; żeberka są płonne. Brak blaszek i rurek (Ascomycota).

Trzon

Długość 2–6 cm (część opisów podaje 2–9 cm), grubość 2–4 cm (część opisów podaje 2–5 cm), kremowy, żółtawy lub biały, pusty, o powierzchni chropowatej do drobno ziarnistej, prosty lub z rozszerzoną, pofałdowaną podstawą; u starych okazów z brunatnymi plamami przy nasadzie. Brak pierścienia i pochwy.

Miąższ

Białawy, kruchy, woskowaty. Smak łagodny, zapach korzenny. Surowy jest toksyczny (patrz sekcja medyczna).

Wysyp i zarodniki

Wysyp od białego i kremowego po żółtoochrowy (opisy się różnią); trudny do uzyskania ze względu na kształt owocnika. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, cienkościenne, szkliste, często z kroplami: 16–23 × 8,8–14 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb naziemny. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, także na łąkach, w łęgach, sadach, ogrodach, na wysypiskach porośniętych zielenią i nawożonych glebach; często pod jesionami; bywa na pożarzyskach. Według niektórych autorów tworzy mykoryzę (świerk, daglezja, modrzew, sosna wydmowa, jesion), ale są to prawdopodobnie słabe, fakultatywne związki biotroficzne. Preferuje podłoże wapienne, występuje też na kwaśnym.

Występowanie. Wszystkie kontynenty poza Antarktydą, najwięcej stanowisk w Europie. W Polsce rzadki, na terenie całego kraju; do 2020 r. ok. 260 stanowisk, wymagających weryfikacji oznaczenia ze względu na zmiany w taksonomii smardzów. Czerwona lista 2006: R (rzadki). W latach 1983–2014 pod ochroną ścisłą, od 2014 r. pod ochroną częściową (Dz.U. 2014 poz. 1408).

Owocnikowanie. W Europie w kwietniu i maju; w Ameryce Północnej od lutego do lipca, zależnie od regionu.

Z czym można go pomylić?

• Gyromitra esculenta (piestrzenica kasztanowata) i Gyromitra gigas (piestrzenica olbrzymia) — Główka nie wydłużona, lecz szeroka, mózgowato pofałdowana, a nie z wnękami. Piestrzenica kasztanowata jest trująca.
• Morchella crassipes (smardz grubonogi) — Większy, z grubym trzonem, w górnej części ziarnistym i brodawkowatym; młode okazy trudne do odróżnienia.
• Phallus impudicus (sromotnik bezwstydny) i inne sromotnikowe — Mają pochwę u nasady trzonu i są pokryte cuchnącą, śluzowatą masą zarodnikową.
• Morchella angusticeps i pokrewne — Ich główki są ciemne przez cały rozwój; u smardza jadalnego główka jest jasna, a żeberka pozostają jaśniejsze niż wnęki.

Porównanie cecha po cesze: Smardz czy piestrzenica?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Jest gatunkiem typowym rodzaju Morchella; Linneusz opisał go w 1753 r. jako Phallus esculentus.
• Od 2014 r. nazwa M. esculenta oznacza według analiz DNA tylko jeden gatunek żółtego smardza z Europy (także Chiny); północnoamerykańskie żółte smardze dostały nowe nazwy.
• Smardz był pierwszym grzybem uznanym za grzyb stanowy w USA (stan Minnesota).
• Poczta Polska wydała znaczek z tym grzybem 31 sierpnia 2012 r. (1,95 zł) w serii „Grzyby w polskich lasach”; w środku owocników czasem zamieszkują stonogi, a dziurka u szczytu zdradza zasiedlenie.