◆ Chroniony
☠ Śmiertelnie trujący
Smardze i piestrzenice to wiosenne grzyby workowe, które rosną w marcu, kwietniu i maju. Smardz ma główkę z regularnymi komorami jak plaster miodu, a w przekroju jedną pustą jamę od czubka po nasadę trzonu. Piestrzenica kasztanowata ma główkę pofałdowaną jak mózg, nieregularną i podzieloną w środku. Piestrzenica jest śmiertelnie trująca, a smardze w Polsce są pod ochroną — żadnego z nich nie zbieramy.
Piestrzenica kasztanowata — śmiertelnie trujący grzyb. Objawy mogą pojawić się dopiero po wielu godzinach — przy podejrzeniu zatrucia dzwoń pod 112, nie czekaj na objawy.
Najważniejsze różnice
| Cecha | Smardz | Piestrzenica kasztanowata |
|---|---|---|
| Główka | owalna lub stożkowata, z komorami jak plaster miodu | nieregularna, pofałdowana jak mózg |
| Barwa | beżowa, ochrowa, żółtobrązowa; żeberka jaśniejsze | żółtobrązowa do kasztanowej, z wiekiem ciemnieje |
| Przekrój | jedna pusta jama, główka zrośnięta z trzonem | nieregularne komory, wnętrze poprzerastane |
| Trzon | kremowy, ziarnisty, pusty | krótki, brudnobiały, nieregularny |
| Gdzie rośnie | lasy liściaste, łęgi, sady, często pod jesionami | piaszczyste bory sosnowe, zręby, naruszona ściółka |
Na jednej cesze nigdy nie wolno polegać. Sprawdzaj wszystkie naraz, na całym owocniku.
Jak sprawdzić w lesie
- Sprawdź, czy główka ma komory jak plaster miodu, czy pofałdowania jak mózg.
- Smardz jest pod ochroną częściową — zrób zdjęcie i zostaw go w lesie.
- Piestrzenicy nie dotykaj ust po kontakcie i nie przynoś do domu: jej trucizny są lotne.
Smardz jadalny jest w Polsce pod ochroną częściową od 2014 roku (wcześniej ścisłą). Nazwa gatunkowa pochodzi z łaciny i nie jest oceną jadalności.
Każdy okaz, co do którego masz wątpliwość, pokaż grzyboznawcy — bezpłatnie oceniają grzyby stacje sanepidu.
Porównanie cech z Atlasu
Kapelusz
Smardz jadalnyGłówka (część owocnika z workami) wysokości 3–10 cm i średnicy 2–7 cm, owalna lub stożkowata, pusta w środku, przyrośnięta dolnym brzegiem do trzonu (tworząc ciągłą jamę). Barwa beżowa, ochrowa, żółtobrązowa (czasem szara lub prawie czarna). Powierzchnia z nieregularnymi, zaokrąglonymi wnękami (alweolami) bez wyróżnionego kierunku; żeberka zwykle jaśniejsze niż wnęki.
Piestrzenica kasztanowataOwocnik przypomina pokrojem podstawczaki: główka i trzon, wewnątrz puste. Główka (tzw. kapelusz) o wysokości 5–12 cm i szerokości 5–15 cm, nieregularnie kulista, silnie mózgowato pofałdowana, w środku pusta i poprzerastana. Powierzchnia żółtobrązowa przez brązową do kasztanowobrązowej, z wiekiem czarniejąca (barwy bywają też czerwonawe, purpurowawe lub złociste). Warstwa hymenialna na zewnętrznej powierzchni główki.
Hymenofor (spód kapelusza)
Smardz jadalnyHymenium wyściela wnęki główki; żeberka są płonne. Brak blaszek i rurek (Ascomycota).
Piestrzenica kasztanowataBrak blaszek i rurek: grzyb workowaty (Ascomycota); hymenium (warstwa płodna) pokrywa zewnętrzną, pofałdowaną powierzchnię główki.
Trzon
Smardz jadalnyDługość 2–6 cm (część opisów podaje 2–9 cm), grubość 2–4 cm (część opisów podaje 2–5 cm), kremowy, żółtawy lub biały, pusty, o powierzchni chropowatej do drobno ziarnistej, prosty lub z rozszerzoną, pofałdowaną podstawą; u starych okazów z brunatnymi plamami przy nasadzie. Brak pierścienia i pochwy.
Piestrzenica kasztanowataKrótki, nieregularny, brudnobiały, w dolnej części nieco zgrubiały, z nieregularnymi wgłębieniami; wysokość 3–6 cm, grubość 1–5 cm. U młodych okazów pełny, u starszych pusty; z czasem nabiera fioletowoczerwonego odcienia. Bez pierścienia.
Miąższ
Smardz jadalnyBiaławy, kruchy, woskowaty. Smak łagodny, zapach korzenny. Surowy jest toksyczny (patrz sekcja medyczna).
Piestrzenica kasztanowataChrząstkowaty, łamliwy, kruchy, białawy; zapach niewyraźny lub przyjemny, owocowy; smak łagodny. Nie wolno go sprawdzać ani gotować w zamkniętym pomieszczeniu (lotne trucizny).
Wysyp i zarodniki
Smardz jadalnyWysyp od białego i kremowego po żółtoochrowy (opisy się różnią); trudny do uzyskania ze względu na kształt owocnika. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, cienkościenne, szkliste, często z kroplami: 16–23 × 8,8–14 µm (opisy podają różne zakresy).
Piestrzenica kasztanowataWysyp białawy. Zarodniki wrzecionowate do elipsoidalnych, bezbarwne, gładkie, z licznymi drobnymi gutulami, 17–28 × 10–13 µm (opisy podają różne zakresy).
Kiedy rosną
Smardz jadalny
kwiecień – maj
Piestrzenica kasztanowata
kwiecień – maj
Zdjęcia z natury
Inne podobne gatunki
Najczęstsze pytania
Jak odróżnić smardza od piestrzenicy?
Smardz ma regularne komory jak plaster miodu i w przekroju jest pusty w środku. Piestrzenica ma główkę pofałdowaną jak mózg, a w przekroju nieregularne komory.
Czy smardze są pod ochroną?
Tak. Smardz jadalny jest w Polsce pod ochroną częściową — nie wolno go zbierać. Zrób zdjęcie i zostaw w lesie.
Czy piestrzenica kasztanowata jest trująca?
Tak, jest śmiertelnie trująca. Zawiera giromitrynę — lotną truciznę, która uszkadza wątrobę i układ nerwowy. Przy podejrzeniu zatrucia dzwoń pod 112.
Gribo nie ocenia jadalności. Rozpoznanie ze zdjęcia — także w aplikacji — nie zastępuje grzyboznawcy. Aplikacja przy każdym wyniku pokazuje sobowtóry i ostrzega przed gatunkami trującymi, także bez zasięgu.
Więcej par: Kania czy muchomor sromotnikowy · Pieczarka polna czy muchomor sromotnikowy · Gołąbek zielonawy czy muchomor sromotnikowy · Gąska zielonka czy muchomor sromotnikowy · wszystkie sobowtóry