Piestrzenica olbrzymia

Opis

Piestrzenica olbrzymia to wiosenny grzyb o mózgowato, falisto pofałdowanej główce o średnicy 5–15 cm, w barwach od jasnooliwkowożółtej do ochrowej, z czasem ciemniejącej. Trzon jest biały lub bladoochrowy, gruby, krótki, bruzdowany i pusty w środku. Cały owocnik jest kruchy i woskowaty.

Rośnie od marca do maja w wilgotnych lasach liściastych, zwłaszcza brzozowych i grabowych, a także świerkowych, na rozkładającym się drewnie i korze zagrzebanych w ziemi.

Wygląda podobnie do bardzo trującej piestrzenicy kasztanowatej i bywa brana za smardza. Nie ma prostej cechy do rozpoznania w terenie, więc nie zbieraj jej do jedzenia. Pewnie rozróżnia je dopiero badanie mikroskopowe zarodników.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik w postaci „główki” o średnicy 5–15 cm (według niektórych opisów do ok. 10 cm szerokości i 6 cm wysokości), nieregularnie, falisto lub mózgowato powyginanej, z płatami przygiętymi do nasady trzonu lub z nim zrośniętymi. Barwa od jasnooliwkowożółtej do ochrowożółtej, z wiekiem ciemnieje. Wewnątrz pusta, biaława.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek; warstwa zarodnikonośna (hymenium) pokrywa powierzchnię pofałdowanej główki, jak u innych grzybów workowych. Szczegóły budowy – brak danych.

Trzon

Biały lub bladoochrowy; gruby, stosunkowo krótki, zwężający się ku podstawie, rzadziej lekko bulwkowaty, falisto bruzdowany, gładki, komorowaty i pusty wewnątrz. Długość 1/5–1/4 wysokości główki, często tak szeroki jak ona; płynnie przechodzi w główkę.

Miąższ

Biały, woskowaty, bardzo łamliwy; smak łagodny, bez zapachu. Nie należy go próbować.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki elipsoidalne, drobno brodawkowane, na końcach zgrubiałe, 18–24 × 8–10 µm. U Gyromitra esculenta są gładkie i bez zgrubień na końcach.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Rozwija się na rozkładającym się i zagrzebanym w ziemi drewnie i korze, w wilgotnych lasach liściastych (zwłaszcza brzozowych i grabowych), także świerkowych.

Występowanie. Notowana w niektórych krajach Europy; w Polsce występuje. W Ameryce Północnej rosną bardzo podobne, odrębne genetycznie gatunki Gyromitra montana i G. korfii. Nie jest objęta ochroną prawną w Polsce; na Czerwonej liście z 2006 r. ma kategorię V (narażony). Nie znajduje się w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu MZ.

Owocnikowanie. Od marca do maja.

Z czym można go pomylić?

• Gyromitra esculenta (piestrzenica kasztanowata) — Pospolitsza, mniejsza, zwykle ciemniej ubarwiona, ale te cechy nie wystarczają do pewnego rozróżnienia. Pewnie oddziela je tylko badanie mikroskopowe: zarodniki G. esculenta są gładkie i bez zgrubień na końcach. Zawiera znacznie więcej gyromitryny i jest bardzo trująca.
• Morchella esculenta (smardz jadalny) — Bywa mylony ze smardzem; szczegółowe różnice – brak danych.
• Gyromitra montana (Ameryka Północna) — Bardzo bliski krewniak; ma większe zarodniki.
• Gyromitra fastigiata (piestrzenica wzniesiona) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie. Główka brązowa, nieregularnie pofałdowana, trzon biały, gruby i bruzdowany; wiosną w lasach liściastych na glebach zasobnych w wapń. Piestrzenic nie zbierać.
• Gyromitra ambigua (piestrzenica pośrednia) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie. Podobna do piestrzenicy infułowatej, ale zwykle mniejsza i ciemniejsza, z fioletowym odcieniem trzonu; jesienią w lasach iglastych. Piestrzenic nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Trujący; zawiera tylko niewielkie ilości gyromitryny, ale ze względu na podobieństwo do bardzo trującej piestrzenicy kasztanowatej nie wolno jej spożywać.

Toksyny. gyromitryna (związki hydrazynowe) – w niewielkich ilościach: według badania z 1980 r. ok. 1 mg na kg świeżych owocników, czyli ok. 1500 razy mniej niż u Gyromitra esculenta

Objawy zatrucia. Brak opisanych przypadków śmiertelnych po spożyciu tego gatunku. Zatrucie gyromitryną (głównie po piestrzenicy kasztanowatej) zwykle zaczyna się od objawów żołądkowo-jelitowych (nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha) i bólu głowy; w ciężkich przypadkach mogą wystąpić objawy ze strony wątroby i układu nerwowego.

Czas do pierwszych objawów. Przy zatruciu gyromitryną zwykle kilka do kilkunastu godzin od spożycia.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia grzybami od razu dzwoń pod 112 lub jedź na SOR; nie czekaj na objawy. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Angielskie nazwy zwyczajowe to m.in. snow false morel, snowbank false morel, calf brain i bull nose.
• Gatunek opisał w 1834 r. Julius Vincenz von Krombholz jako Helvella gigas; do rodzaju Gyromitra przeniósł go w 1878 r. Mordecai Cubitt Cooke.
• Zawartość gyromitryny jest ok. 1500 razy mniejsza niż u piestrzenicy kasztanowatej, mimo to jego spożycie odradza się.
• W Ameryce Północnej występują blisko spokrewnione, ale odrębne gatunki G. montana i G. korfii.