Piestrzenica kasztanowata

Opis

Piestrzenica kasztanowata ma nieregularną, mózgowato pofałdowaną główkę o średnicy 5–15 cm, od żółtobrązowej do kasztanowej lub niemal czarnej, osadzoną na krótkim, białawym, bruzdowanym trzonie. Wewnątrz jest pusta i krucha. Pojawia się wiosną, od marca do maja, w lasach sosnowych na piaszczystej glebie, często na zrębach i w miejscach o naruszonej ściółce. W Polsce jest dość częsta.

Łatwo pomylić ją ze smardzem jadalnym, który ma regularnie dołkowaną (plastra miodu), jasną lub szarą główkę zrośniętą z trzonem. Piestrzenica ma główkę pofałdowaną jak mózg i zwykle ciemniejszą.

Nazwa gatunkowa znaczy „jadalna”, ale grzyb zawiera lotną truciznę gyromitrynę. Dawniej był masowo zbierany i sprzedawany, a po stwierdzeniu zatruć zakazano obrotu nim w większości krajów Europy. Nie zbieraj piestrzenic do jedzenia.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik przypomina pokrojem podstawczaki: główka i trzon, wewnątrz puste. Główka (tzw. kapelusz) o wysokości 5–12 cm i szerokości 5–15 cm, nieregularnie kulista, silnie mózgowato pofałdowana, w środku pusta i poprzerastana. Powierzchnia żółtobrązowa przez brązową do kasztanowobrązowej, z wiekiem czarniejąca (barwy bywają też czerwonawe, purpurowawe lub złociste). Warstwa hymenialna na zewnętrznej powierzchni główki.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek: grzyb workowaty (Ascomycota); hymenium (warstwa płodna) pokrywa zewnętrzną, pofałdowaną powierzchnię główki.

Trzon

Krótki, nieregularny, brudnobiały, w dolnej części nieco zgrubiały, z nieregularnymi wgłębieniami; wysokość 3–6 cm, grubość 1–5 cm. U młodych okazów pełny, u starszych pusty; z czasem nabiera fioletowoczerwonego odcienia. Bez pierścienia.

Miąższ

Chrząstkowaty, łamliwy, kruchy, białawy; zapach niewyraźny lub przyjemny, owocowy; smak łagodny. Nie wolno go sprawdzać ani gotować w zamkniętym pomieszczeniu (lotne trucizny).

Wysyp i zarodniki

Wysyp białawy. Zarodniki wrzecionowate do elipsoidalnych, bezbarwne, gładkie, z licznymi drobnymi gutulami, 17–28 × 10–13 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Naziemny grzyb saprotroficzny. Rośnie na piaszczystych glebach w lasach sosnowych, czasem pod osikami, często na zrębach, brzegach potoków, zaoranej ziemi i w miejscach o naruszonej ściółce.

Występowanie. Europa (w niektórych regionach brak) i Ameryka Północna. W Polsce na terenie całego kraju z wyjątkiem wyższych partii gór, dość częsta. Nie jest objęta ochroną prawną. W niektórych krajach była lub jest zbierana i sprzedawana (Finlandia, Bułgaria, Hiszpania); w Niemczech i Szwajcarii zakazano sprzedaży.

Owocnikowanie. Od marca do maja (część opisów podaje kwiecień–lipiec).

Z czym można go pomylić?

• Morchella esculenta (smardz jadalny) i inne smardze — Smardze są bardziej symetryczne, o strukturze plastra miodu (wgłębienia), z główką zrośniętą z trzonem i pustą w środku; piestrzenica ma mózgowato pofałdowaną, nieregularną główkę, zwykle ciemniejszą i większą. Pomyłka ze smardzem jest częstą przyczyną zatruć.
• Gyromitra gigas (piestrzenica olbrzymia) — Rzadsza, większe owocniki, inny kształt główki, zwykle jaśniejsza; rośnie w lasach liściastych i świerkowych. Młode owocniki nie są jeszcze duże, a piestrzenica kasztanowata bywa jasna, dlatego zbieranie piestrzenic odradza się nowicjuszom.
• Gyromitra fastigiata (piestrzenica wzniesiona) — Barwa podobna do piestrzenicy olbrzymiej, ale bardziej wysmukła, główka w kształcie powyginanego dysku; rośnie na glebach wapiennych na rozkładającym się drewnie liściastym, głównie buka. Najrzadsza z trzech, w Polsce objęta częściową ochroną. Gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie – nie zbierać.
• Gyromitra infula, G. ambigua — Podobne i trujące; szczegółowe różnice – brak danych. G. ambigua jest gatunkiem chronionym (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie – nie zbierać.

Porównanie cecha po cesze: Smardz czy piestrzenica?

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; zawiera lotną, rozpuszczalną w wodzie gyromitrynę, której nie da się pewnie usunąć obróbką.

Toksyny. gyromitryna (hydrazon N-metylo-N-formylohydrazyny) – lotna, rozpuszczalna w wodzie, w organizmie hydrolizuje do monometylohydrazyny (MMH), która uszkadza wątrobę i układ nerwowy; pochodne N-metylo-N-formylohydrazonowe – mniej liczne, również dają MMH

Objawy zatrucia. Najpierw nagłe nudności, wymioty i wodnista, czasem krwawa biegunka, potem zawroty głowy, apatia, drżenia, bóle głowy; często gorączka. U części chorych objawy ustępują po 2–6 dniach. W ciężkich przypadkach po okresie bezobjawowym dochodzi do uszkodzenia wątroby i nerek, żółtaczki, hemolizy, methemoglobinemii, drgawek i śpiączki; zgon bywa po 5–7 dniach. Gyromitryna uszkadza też śledzionę, szpik kostny i wzrok. Dzieci są bardziej zagrożone. Pary z gotowania mogą zatruć osobę gotującą.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle 6–12 godzin od spożycia, w ciężkich przypadkach nawet 2 godziny.

Co robić. Przy podejrzeniu zatrucia piestrzenicą lub smardzem natychmiast dzwoń pod 112 albo jedź na SOR; nie czekaj na objawy. Zachowaj resztki grzybów do identyfikacji gatunku. Skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego; leczenie jest szpitalne i objawowe.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Epitet esculenta oznacza „jadalny”, choć grzyb jest uznawany za trujący.
• Według badania polskiego z 1971 r. gatunek odpowiadał za nawet 23% zgonów z powodu zatruć grzybami rocznie.
• Niemieckie Lorchel pochodzi od dawnego Lorche i nawiązuje do Morchel (smardz).
• Znalazł się na przywieszce polskiego znaczka z 31 sierpnia 2012 r. (1,95 zł) ze smardzem jadalnym.