Piestrzenica infułowata

Opis

Piestrzenica infułowata ma ciemnokasztanową lub czerwonobrązową, nieregularnie pofałdowaną główkę o kształcie siodła, z dwoma, czasem trzema lub czterema zaostrzonymi, uniesionymi płatami. Zwykle ma 3–9 cm, jest pusta w środku. Trzon jest biały lub jasnobrązowy, pusty, bez pierścienia. Miąższ jest cienki i łamliwy, bez wyraźnego zapachu.

Rośnie pojedynczo na butwiejącym drewnie iglastym i pniakach, czasem na ubitej ziemi przy drogach. Pojawia się późnym latem i jesienią, częściej w górach. W Polsce jest rzadka i znajduje się na Czerwonej liście (kategoria V, narażony na wymarcie).

Można ją pomylić z piestrzenicą kasztanowatą (która rośnie wiosną i ma mózgowatą główkę), z piestrzenicami z rodzaju Helvella oraz ze smardzami. Jest to grzyb zaliczany do śmiertelnie trujących: nie zbieraj go i nie jedz w żadnej postaci.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Właściwie główka (owocnik workowy, apotecjum), siodłowata, nieregularnie pofałdowana, z 2–4 (zwykle 2) skierowanymi ku górze, zaostrzonymi płatami nadającymi wygląd infuły. Szerokość i wysokość główki ok. 2,5–9 cm. Barwa ciemnokasztanowa, czerwonobrązowa do pomarańczowobrązowej; powierzchnia często z czarnobrązowymi plamami. Wnętrze komorowate lub puste. Cały owocnik (główka z trzonem) zwykle jest niewielki, w sprzyjających warunkach osiąga do 20 cm wysokości.

Hymenofor (spód kapelusza)

Hymenium (warstwa zarodnikonośna) pokrywa zewnętrzną powierzchnię główki; brak blaszek, rurek i kolców. Ponieważ hymenium rośnie dłużej niż brzeg główki zrośnięty z trzonem, układa się w fałdy i poduszki.

Trzon

Wysokość ok. 2–8 cm, grubość 1–2,5 cm, w korzystnych warunkach dłuższy. Biały lub bladobrązowy, według niektórych opisów z odcieniem czerwonobrązowym lub niebieskawym, zwykle jaśniejszy od główki. Powierzchnia drobno kutnerowata lub gładka, kształt jednakowo gruby, czasem spłaszczony, rozdęty u szczytu, u podstawy sfałdowany i zwężony. Młody pełny, potem komorowaty i pusty. Bez pierścienia.

Miąższ

Biała do brązowawej, cienka (1–2 mm w główce), łamliwa. Zapach i smak niewyraźne. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Zarodniki podłużnie eliptyczne, gładkie, cienkościenne, bezbarwne, z dwiema dużymi kroplami oleju na końcach, 17–24 × 7–9 µm (opisy podają różne zakresy). Barwa wysypu: brak danych.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof, rośnie na butwiejącym drewnie iglastym (pniaki, leżące drewno), także na ubitej ziemi, np. przy drogach i na polach biwakowych. W Ameryce Północnej wiązany z wieloma gatunkami drzew iglastych (świerki, sosny, jodły, modrzewie, choiny, jedlica) i niektórymi liściastymi (topole, klony, olsze, brzozy).

Występowanie. Półkula północna: Ameryka Północna (od Kanady po Meksyk), Europa, Azja; według niektórych opisów także Ameryka Południowa. W Polsce rzadki, częściej w górach, w lasach iglastych, zwykle pojedynczo. Na Czerwonej liście z 2006 r. ma kategorię V (narażony na wymarcie). Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce; nie znajduje się na wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.

Owocnikowanie. Późne lato i jesień.

Z czym można go pomylić?

• Gyromitra esculenta (piestrzenica kasztanowata) — Główka mózgowato pofałdowana, nie siodłowata z ostrymi płatami; owocniki pojawiają się wczesną wiosną, a nie jesienią. Również śmiertelnie trująca przy spożyciu.
• Gyromitra ambigua (piestrzenica pośrednia) — Makroskopowo prawie nierozróżnialna; zwykle mniejsza i ciemniejsza, z bardziej wyraźnym fioletowym odcieniem trzonu i większymi zarodnikami (ok. 22–30 µm długości). Pewność daje tylko badanie mikroskopowe. Gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie – nie zbierać.
• Discina brunnea — Krępa, z białym trzonem i pomarszczoną główką, zwykle bez ostrych szczytów.
• Helvella spp., m.in. Helvella crispa (piestrzenica kędzierzawa) i Helvella maculata — Barwy bardziej szare, trzon cieńszy i żeberkowany; u H. maculata wyraźnie biały miąższ. Siodłowata główka sprzyja pomyłkom.
• Morchella esculenta i Morchella elata (smardze) — Główka smardza ma głębokie, regularne jamki w kształcie plastra miodu i jest przyrośnięta do trzonu u dołu, a piestrzenica ma główkę siodłowatą lub pofałdowaną, bez jamek. Smardze rosną wiosną.
• Gyromitra fastigiata (piestrzenica wzniesiona) — Uwaga: podobny gatunek chroniony (ochrona częściowa), którego nie ma w Atlasie. Główka brązowa, nieregularnie pofałdowana, trzon biały, gruby i bruzdowany; wiosną w lasach liściastych na glebach zasobnych w wapń. Piestrzenic nie zbierać.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Toksyczność i objawy zatrucia

Toksyczność. Śmiertelnie trujący; uważany za zawierający gyromitrynę, choć nowsze badanie z 2023 r. nie wykryło jej w tym gatunku.

Toksyny. gyromitryna (przy trawieniu przechodzi w monometylohydrazynę)

Objawy zatrucia. Zatrucie gyromitryną zaczyna się zwykle od nudności, wymiotów, biegunki i bólu głowy, a w ciężkich przypadkach prowadzi do uszkodzenia wątroby, drgawek i śpiączki. Stan może zagrażać życiu. Dokładny przebieg zatrucia tym gatunkiem nie jest dobrze udokumentowany.

Czas do pierwszych objawów. Zwykle 6–12 godzin od spożycia, czasem do 24 godzin.

Co robić. Przy podejrzeniu zjedzenia tego grzyba natychmiast dzwoń pod 112 lub jedź na SOR; nie czekaj na objawy. Zachowaj resztki grzybów (także surowe i po obróbce) do identyfikacji i skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym. Nie stosuj leczenia domowego.

Więcej: zatrucie grzybami — objawy i pierwsza pomoc.

Ciekawostki

• Epitet infula pochodzi od rzymskiej infuły, wełnianej przepaski noszonej przez kapłanów podczas ofiar; nawiązuje do kształtu główki.
• Angielskie nazwy to „hooded false morel” i „elfin saddle” (elfie siodło).
• Badanie z 2023 r., w którym użyto nowej metody chromatograficznej, nie wykryło gyromitryny w tym gatunku, co podważa dotychczasowe przekonanie o jej obecności. Nie zmienia to klasyfikacji: grzyb nadal należy traktować jako śmiertelnie trujący.