Czarka szkarłatna

Opis

Czarka szkarłatna tworzy miseczkowate owocniki o średnicy 2–6 cm. Wnętrze miseczki jest gładkie i intensywnie czerwone (w suchą pogodę wyblakłe do pomarańczowego), a zewnętrzna strona biaława, pokryta drobnym meszkiem. Trzon, jeśli jest, jest krótki i białawy. Miąższ jest cienki i kruchy.

Rośnie zimą i wczesną wiosną, od grudnia do maja, na opadłych, wilgotnych gałązkach drzew liściastych, często częściowo ukrytych w ściółce lub w ziemi. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, spotykanym w wilgotnych lasach i zaroślach liściastych. Intensywnie czerwona barwa na tle zimowej ściółki zwykle wystarcza, by ją zauważyć.

Podobne gatunki z rodzaju Sarcoscypha są makroskopowo praktycznie nieodróżnialne i rozróżnia się je dopiero pod mikroskopem. Czarka szkarłatna jest niejadalna. Ze względu na rzadkość najlepiej zostawić ją w lesie.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik miseczkowaty, początkowo kulisty, potem płytko spodkowaty do czarkowatego z podwiniętym brzegiem; średnica 2–6 cm (opisy podają różne zakresy). Wewnętrzna powierzchnia gładka, głęboko szkarłatnoczerwona, w suchej pogodzie blednąca do pomarańczowej. Powierzchnia zewnętrzna biaława do brudnoochrowej, pokryta gęstym kutnerem z drobnych włosków. Istnieją formy o osłabionej lub zaniku barwnika: pomarańczowe, żółte lub białe.

Hymenofor (spód kapelusza)

Brak blaszek i rurek. Warstwa hymenialna (worki z zarodnikami) wyściela gładką, czerwoną powierzchnię wewnętrzną miseczki.

Trzon

Często brak lub bardzo krótki; gdy występuje (zwłaszcza przy owocnikach wyrastających z głębiej zagrzebanego drewna), jest masywny, białawy, do 4 cm długości i 0,3–0,7 cm grubości, pokryty kutnerem.

Miąższ

Biały, cienki, kruchy. Bez wyraźnego zapachu i smaku. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały do bezbarwnego. Zarodniki podłużnie eliptyczne, gładkie, bezbarwne (szkliste), 26–40 × 10–12 µm, z drobnymi kroplami oleju skupionymi przy obu końcach. Worki długie, cylindryczne, zwężone ku krótkiej nóżce, ok. 300–375 × 14–16 µm. Przy zrzucie zarodników z wielu worków jednocześnie bywa słyszalne ciche „puknięcie” i widoczny obłoczek zarodników.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na zamierających, opadłych gałązkach i drewnie drzew liściastych, często częściowo lub całkowicie zagrzebanych w ściółce lub glebie, w wilgotnych miejscach. Notowany m.in. na różowatych, buku, leszczynie, wierzbie, wiązie, grabie, a w rejonie śródziemnomorskim na dębie. Owocniki rosną pojedynczo lub w grupach; wyrastające z drewna zagrzebanego są większe niż te na gałęziach nad ziemią. Owocniki są trwałe i przy chłodnej pogodzie utrzymują się kilka tygodni.

Występowanie. Półkula północna: Europa, Azja, Ameryka Północna; podawany także z Afryki, Australii i Ameryki Południowej. W Polsce gatunek rzadki (część opisów podaje, że nie występuje), w lasach i zaroślach liściastych; na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski w kategorii I (gatunek o nieokreślonym zagrożeniu). Do 9 października 2014 r. objęty ścisłą ochroną gatunkową, obecnie wykreślony z listy gatunków chronionych. W Europie gatunki rodzaju Sarcoscypha znajdują się na czerwonych listach; w Wielkiej Brytanii gatunek stał się bardzo rzadki.

Owocnikowanie. W Polsce od grudnia do maja, najczęściej od stycznia do kwietnia; zwykle w chłodnych miesiącach zimy i wczesnej wiosny.

Z czym można go pomylić?

• Sarcoscypha austriaca (czarka austriacka) — Makroskopowo niemal nieodróżnialna; zarodniki 29–36 × 12–15 µm, o niepełnej otoczce, z drobnymi czapeczkami na końcach. Odróżnienie wymaga mikroskopu.
• Sarcoscypha jurana — Owocnik jaśniejszy, bardziej pomarańczowy; zarodniki spłaszczone lub tępo zakończone. Gatunek chroniony (ochrona ścisła), którego nie ma w Atlasie; rośnie głównie na opadłych gałęziach lip, makroskopowo trudny do odróżnienia – czerwonych czarek nie zbierać.
• Sarcoscypha dudleyi — Występuje we wschodniej Ameryce Północnej; zarodniki eliptyczne o zaokrąglonych końcach, 25–33 × 12–14 µm, za młodu całkowicie otoczone śluzem.
• Sarcoscypha macaronesica — Gatunek wysp Makaronezji; owocniki mniejsze (do 2 cm), zarodniki mniejsze, ok. 20,5–28 × 7,3–11 µm.
• Scutellinia scutellata (tarczówka orzęsiona) — Znacznie mniejsze owocniki z widocznymi, ciemnymi rzęsami na brzegu, rosnące zwykle na wilgotnym drewnie i podłożu.
• Plectania melastoma — Wnętrze owocnika pomarańczowoczerwone, ale powierzchnia zewnętrzna czarniawa, nie biaława.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa „coccinea” pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego głęboką czerwień; po angielsku grzyb nazywa się „scarlet elf cup”.
• Czerwoną barwę wnętrza nadają karotenoidy, m.in. plektaniaksantyna i β-karoten, zgromadzone w ziarnistościach we wstawkach.
• Przy jednoczesnym zrzucie zarodników z tysięcy worków owocnik może wydać ciche „puknięcie” i uwolnić obłoczek zarodników.
• W Scarborough w Anglii owocniki układano na mchu i liściach i sprzedawano jako ozdobę stołu.