Czernidłaczek błyszczący

Opis

Czernidłaczek błyszczący ma niewielki kapelusz, zwykle 1–5 cm, żółtobrązowy lub płowy, dzwonkowaty, z wyraźnymi bruzdami biegnącymi od brzegu niemal do środka. Młode owocniki pokrywają drobne, białawe, błyszczące ziarenka, które przypominają okruchy miki i łatwo spłukuje deszcz. Trzon jest biały, kruchy i pusty w środku, długości 3–10 cm. Blaszki z wiekiem ciemnieją od białych przez brązowe do czarnych.

Rośnie od maja do listopada, zwykle w gęstych kępach na pniakach i korzeniach drzew liściastych, także na zakopanym drewnie, w ogrodach, parkach i przy drogach. W Polsce jest pospolity. Po wielu dniach deszczu lub kilku godzinach po zebraniu blaszki rozpływają się w czarną, atramentową ciecz.

Najłatwiej pomylić go z innymi czernidłaczkami, zwłaszcza z czernidłaczkiem pniowym, od którego w terenie praktycznie nie sposób go odróżnić, oraz z czernidłakiem szarawym, który po spożyciu z alkoholem wywołuje dolegliwości. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Młody jajowaty do walcowatego, średnicy 1–2,5 cm, potem dzwonkowaty, czasem z szerokim garbkiem, w końcu rozpostarty i lekko wypukły, o średnicy 0,8–5 cm i wysokości kilku centymetrów. Brzeg pofałdowany, bruzdowany niemal do środka (bruzdy odpowiadają położeniu dłuższych blaszek), w starszych owocnikach rozdarty promieniście i lekko podwinięty. Barwa żółtobrązowa do płowej, często z ciemniejszym środkiem, ku brzegowi jaśniejsza (kremowa); kapelusz jest higrofaniczny. Młody pokryty białawymi, błyszczącymi ziarenkami – resztkami osłony ogólnej, zbudowanymi z bezbarwnych, gładkich, kulistych komórek o średnicy ok. 25–65 µm (najczęściej 40–50 µm). Ziarenka łatwo zmywa deszcz, dlatego starsze okazy bywają gładkie. W wilgotnej pogodzie kapelusz rozpływa się.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, wąsko przyrośnięte do trzonu, u młodych białe, potem ciemnobrązowe, w końcu czarne; ostrza długo pozostają białe. Rozrost kapelusza rozszczepia blaszki wzdłuż płaszczyzny środkowej i rozdziera brzeg na promienie. Autolizę (rozpływanie się) rozpoczyna dolna część blaszek, zanim górna całkiem poczernieje. W wilgotnej pogodzie blaszki rozpływają się w czarną, nasyconą zarodnikami ciecz; proces może zacząć się już godzinę po zebraniu.

Trzon

Długość 3–10 cm, grubość 2–5 mm, mniej więcej jednakowo gruby na całej długości, walcowaty, kruchy, w środku pusty. Barwa biała, od podstawy może płowieć do brudnokremowej. U młodych okazów drobno oprószony białawym, aksamitnym nalotem, który z czasem zanika, pozostawiając trzon mniej lub bardziej gładki i lśniący. U nasady czasem szczątkowy pierścień – kolejna pozostałość osłony ogólnej.

Miąższ

Cienki, kruchy, w trzonie biały, w kapeluszu brunatnawy. Zapach i smak niecharakterystyczne. Nie należy próbować miąższu w celu identyfikacji.

Wysyp i zarodniki

Wysyp ciemnobrązowy do brunatnoczarnego. Zarodniki 7–11 × 4–7 µm (opisy podają różne zakresy), brązowoczerwonawe do czarnych, gładkie, w widoku z boku migdałowate lub wrzecionowate, od przodu jajowate do mitrowatych (kształtu mitry), soczewkowate, z centralną, ściętą porą rostkową.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof rozwijający się na martwej materii organicznej: na pniakach, kłodach i korzeniach drzew liściastych oraz na zakopanym drewnie. Preferuje korę, zwłaszcza łyko wtórne, a nie samo drewno; w sukcesji grzybów rozkładających drewno pojawia się późno, na drewnie już rozmiękłym. Możliwe jest także życie jako endofit w tkankach zdrowych drzew. Często na terenach przekształconych: przy drogach i ścieżkach, w ogrodach, na budowach, na skrajach parkingów; bywa też w wilgotnych pomieszczeniach na butwiejącym drewnie. Owocniki zwykle w gęstych kępach, rzadziej pojedynczo; grzybnia owocnikuje wielokrotnie w tym samym miejscu.

Występowanie. Gatunek kosmopolityczny: Europa (łącznie z Turcją), Ameryka Północna (po Alaskę), Ameryka Południowa, Azja, Afryka, Australia, Nowa Zelandia, Hawaje. W Polsce pospolity, w lasach, ogrodach i parkach. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. W Polsce od maja do listopada; w Europie od maja do grudnia. Częściej wiosną i jesienią, w okresach większej wilgotności. Pojedynczy owocnik dojrzewa przeciętnie w ciągu 5–7 dni.

Z czym można go pomylić?

• Coprinellus truncorum (czernidłaczek pniowy) — Także pokryty błyszczącymi ziarenkami; w terenie praktycznie nie do odróżnienia, rozstrzyga mikroskop (zarodniki elipsoidalne z zaokrągloną porą, a nie mitrowate ze ściętą). C. micaceus ma być brunatniejszy pośrodku kapelusza i częściej rosnąć w kępach.
• Coprinellus disseminatus (czernidłaczek gromadny) — Drobniejszy; na kapeluszu nie ma błyszczących ziarenek, lecz kosmki lub drobne łuski; rośnie bardzo licznie na gnijącym drewnie, blaszki czernieją, ale się nie rozpływają.
• Coprinellus angulatus (czernidłaczek kanciastozarodnikowy) — Trudny do odróżnienia; powierzchnia kapelusza matowa, ostrza blaszek nie są białe; pewna identyfikacja wymaga mikroskopu.
• Coprinellus bisporus — Prawie identyczny, ale bez żółtawych ziarenek na kapeluszu i z dwuzarodnikowymi podstawkami.
• Coprinellus xanthothrix (czernidłaczek żółtołuseczkowy) — Żółta, filcowata podstawa trzonu.
• Coprinopsis atramentaria (czernidłak szarawy) — Większy, szary, bez błyszczących ziarenek na kapeluszu; rośnie w gęstych kępach na pniach lub zakopanym drewnie. Zawiera koprynę i po spożyciu z alkoholem wywołuje dolegliwości.
• Psathyrella candolleana (kruchaweczka zaroślowa) — Blaszki także ciemnieją, ale kapelusz nie ma promienistych bruzd.
• Mycena inclinata (grzybówka mydlana) — Podobna barwą i rośnie gromadnie na pniakach, ale ma białe blaszki i drobniejszy kapelusz.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Został ilustrowany drzeworytem już w 1601 r. w dziele Carolusa Clusiusa Rariorum plantarum historia; Clusius błędnie uważał go za trujący.
• Opisany naukowo przez Bulliarda w 1786 r. jako Agaricus micaceus; epitet nawiązuje do łacińskiego mica („ziarenko”), a blask ziarenek wynika z odbicia i załamania światła w kulistych komórkach.
• Jest klasycznym obiektem badań cytologicznych: ma synchroniczną mejozę i dobrze widoczne chromosomy (n = 12), a pierwszą udaną hodowlę z zarodników w laboratorium opisał w 1914 r. Michael Levine.
• Potrafi owocnikować wielokrotnie w tym samym miejscu: z jednego pniaka wiązu zebrano w 10 kolejnych rzutach w sumie ok. 17 kg świeżych grzybów.