Korzeniowiec wieloletni

Opis

Korzeniowiec wieloletni to twardy, drewniasty grzyb rosnący tuż przy ziemi, na pniakach, szyjkach korzeniowych i odsłoniętych korzeniach drzew iglastych. Owocnik ma kształt konsoli lub nieregularnej skorupy o średnicy zwykle 5–10 cm, z wierzchu czerwonobrązowy do ciemnobrązowego, matowy i guzkowaty, na brzegu biały. Spód jest białokremowy, z bardzo drobnymi porami, które po uszkodzeniu brunatnieją. Miąższ jest łykowato-korkowaty, a z wiekiem zdrewniały.

Grzyb rośnie w lasach iglastych i mieszanych, przez cały rok, bo owocniki są wieloletnie. Jest jednym z najgroźniejszych pasożytów drzew w lasach: powoduje zgniliznę korzeni i pnia, a drzewo, na którym pojawiły się owocniki, jest zwykle już skazane na obumarcie. Często występuje w skupiskach zamierających drzew, zwłaszcza w drzewostanach świerkowych.

Od innych hub o podobnym wyglądzie odróżniają go wieloletni, twardy owocnik z białym brzegiem, drobne pory oraz miejsce wzrostu przy korzeniach drzew iglastych. Dwa pokrewne gatunki korzeniowca, rosnące głównie na jodle i świerku, są niemal nie do odróżnienia gołym okiem. Gatunek jest niejadalny.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik wieloletni, trwały, konsolowaty, półeczkowaty, rozpostarto-odgięty lub nieregularny, często faliście powyginany; przyrasta bokiem lub podstawą. Rośnie pojedynczo lub po kilka, zrastając się nasadami. Średnica zwykle 5–10 cm (opisy podają też okazy do ok. 40 cm szerokości i 3,5 cm grubości). Powierzchnia matowa, tworząca cienką skorupkę, często guzkowato nierówna; barwa czerwonobrązowa do ciemnoczerwonobrązowej, w części środkowej czarnobrązowa, z wiekiem czernieje. Brzeg przyrostowy biały. Może też występować forma rozpostarta (resupinatna), złożona z samej białej skorupy odpowiadającej spodniej stronie owocnika.

Hymenofor (spód kapelusza)

Rurki białokremowe, u starszych okazów ułożone warstwowo. Pory drobne, okrągławe, zbiegające, o średnicy 0,2–0,4 mm (ok. 3–4 na mm), białe, po uszkodzeniu łatwo brunatnieją.

Trzon

Brak trzonu; owocnik siedzący, przyrośnięty do podłoża bokiem lub podstawą.

Miąższ

Grubość 0,5–3 cm, w kolorze jasnego drewna, łykowato-korkowaty; młody elastyczny, starszy zdrewniały. Zapach słodkawy lub wyraźnie grzybowy (opisy się różnią). Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały. Zarodniki nieamyloidalne, okrągławo-eliptyczne, drobno kropkowane, 5–6 × 4–4,5 µm.

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Groźny pasożyt i saprotrof drzew, głównie iglastych (świerk, sosna, jodła), rzadziej liściastych (brzoza, buk, dąb). Powoduje intensywną zgniliznę korzeni i podstawy pnia (zgnilizna biała, pstra, jamkowata). Zakażenie następuje przez rany i świeże powierzchnie ścięcia pniaków, do których dostają się zarodniki niesione przez wiatr, a następnie przez zrosty korzeni i kontakt korzenia zdrowego z chorym; grzybnia w korzeniach rozrasta się o ok. 0,1–2 m rocznie. Najwięcej szkód wyrządza w drzewostanach świerkowych na glebach dawniej użytkowanych rolniczo. Preferuje gleby obojętne lub zasadowe, na kwaśnych występuje rzadko. Owocniki powstają zwykle po śmierci drzewa, a na siedliskach żyznych bywają już na drzewach żywych.

Występowanie. Szeroko rozpowszechniony w lasach iglastych i mieszanych na półkuli północnej (Europa, Azja, Ameryka Północna); według części opisów także w Ameryce Środkowej, Afryce i Australii. W Polsce występuje w lasach iglastych i mieszanych. Owocniki wyrastają nisko: na szyjkach korzeniowych, pniakach, w przyziemnej części pni i na odsłoniętych korzeniach. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Owocniki wieloletnie, więc można je spotkać przez cały rok; zarodniki płciowe uwalniane są głównie latem. Brak dokładnych danych o miesiącach. Owocniki pojawiają się dopiero po 1,5–3 latach od zakażenia.

Z czym można go pomylić?

• Heterobasidion abietinum (korzeniowiec jodłowy) — Rozwija się głównie na jodle, rzadko na świerku; wygląd owocników bardzo zbliżony, do pewnego rozróżnienia potrzebny jest żywiciel i badania specjalistyczne.
• Heterobasidion parviporum (korzeniowiec drobnopory) — Rozwija się głównie na świerku, rzadko na jodle; owocniki trudne do odróżnienia makroskopowo.
• Neoantrodia serialis (jamkokora rzędowa) — Owocniki jaśniejsze, żółtawe, a nie czerwonobrązowe do ciemnobrązowych z białym brzegiem.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Elias Fries opisał gatunek w 1821 r. jako Polyporus annosus; w 1874 r. Robert Hartig powiązał go z chorobą drzew iglastych, a obecną nazwę rodzajową (Heterobasidion, „różne podstawki”) nadał w 1888 r. Julius Oscar Brefeld.
• Choroba wywoływana przez ten grzyb, zwana w literaturze zgnilizną korzeni (ang. annosus root rot), jest uważana za jedną z najgroźniejszych chorób drzew iglastych na półkuli północnej.
• Zakażone drzewa umierają zwykle w skupiskach: obraz z góry to pierścienie martwych drzew w różnych stadiach rozkładu, najstarsze pośrodku, coraz młodsze na zewnątrz.
• Zakażeniom pniaków zapobiega się mocznikiem lub biologicznie: czoło pniaka pokrywa się preparatem z grzybni żylicy olbrzymiej (Phlebiopsis gigantea), konkurenta korzeniowca, niegroźnego dla zdrowych drzew.