Lejkowiec dęty

Opis

Lejkowiec dęty to czarny lub ciemnoszary grzyb w kształcie trąbki o średnicy 3–8 cm i wysokości do ok. 12 cm. Jest pusty w środku, a lejek płynnie przechodzi w trzon. Spodnia, zewnętrzna strona jest gładka lub lekko pofałdowana i jaśniejsza, szara. Nie ma blaszek ani rurek.

Rośnie od sierpnia do listopada, zwykle kępami, w lasach liściastych i mieszanych, najczęściej pod bukami i dębami, w Polsce zwłaszcza na terenach podgórskich. Dzięki ciemnej barwie trudno go zauważyć w ściółce.

Odróżnia go kształt trąbki, gładka spodnia strona i brak blaszek. Najbardziej podobny jest lejkowiec pełnotrzonowy. Jeśli nie masz pewności co do gatunku, nie zbieraj i nie jedz. Ze względu na coraz rzadsze występowanie zaleca się, by go nie zbierać.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Owocnik trąbkowato-lejkowaty, średnica 0,5–8 cm (opisy podają różne zakresy), z podwiniętym, w dojrzałych okazach pofałdowanym brzegiem. Wnętrze (strona górna) początkowo brązowoczarne, później czarnosiwe do czarnego, z nieregularnymi rzadkimi łuskami; rzadko żółte. Strona zewnętrzna szarobrązowa, najpierw gładka, potem pomarszczona. Grzyb higrofaniczny.

Hymenofor (spód kapelusza)

Hymenium pokrywa zewnętrzną, dolną stronę owocnika: powierzchnia gładka lub z zbiegającymi, niskimi fałdami, jaśniejsza (szara). Brak blaszek i rurek. U dojrzałych okazów białawo oprószona zarodnikami.

Trzon

Wysokość 5–12 cm, wyjątkowo do 15 cm. Wewnątrz pusty, od dołu ku górze rozszerza się lejkowato i płynnie przechodzi w kapelusz (bez wyraźnej granicy). W górnej części często rozdarty; powierzchnia gładka lub pomarszczona, siwobrązowa do siwoczarnej, oprószona zarodnikami.

Miąższ

Cienki, początkowo szaroczarny, potem czarny, dość elastyczny i sprężysty. Po ususzeniu łamliwy, po namoczeniu odzyskuje elastyczność. Smak nieznaczny, zapach przyjemny; podczas gotowania czernieje.

Wysyp i zarodniki

Wysyp biały lub płowy (opisy podają różne barwy). Zarodniki eliptyczne, gładkie, bezbarwne, 8–15 × 5–8,5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Grzyb mykoryzowy; najczęściej pod bukami i dębami oraz innymi drzewami liściastymi, zwykle w mchu w miejscach wilgotnych, na ciężkiej glebie wapiennej. Rośnie w grupach, zwykle kępami.

Występowanie. Półkula północna: Ameryka Północna i Środkowa, Europa, Azja; północny zasięg po środkową Skandynawię i Zatokę Hudsona; na półkuli południowej tylko Nowa Gwinea (część opisów podaje także Australię). W Polsce najczęściej na obszarach podgórskich, w lasach liściastych i mieszanych. W Europie na ogół pospolity, lecz w niektórych krajach (np. Holandia) rzadki; w Polsce wskazuje się na coraz rzadsze występowanie. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. W Polsce od sierpnia do listopada (w Europie od czerwca do listopada).

Z czym można go pomylić?

• Craterellus undulatus (lejkowiec pełnotrzonowy) — Wymieniany jako najbardziej podobny; szczegółowe różnice – brak danych.
• Cantharellus cinereus — Rzadki, odlegle spokrewniony; ma szczątkowe blaszki, podczas gdy lejkowiec dęty ma gładkie hymenium.
• Polyozellus multiplex — Ma fioletowawy odcień.
• Craterellus sinuosus — Spód bardziej pomarszczony, zarodniki bardziej żółtawe.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa „cornucopia” odnosi się do rogu obfitości z mitologii greckiej; w angielskim funkcjonuje też nazwa „trumpet of the dead”.
• Według badania portugalskiego 100 g suchego grzyba zawiera ok. 69 g białka, 13 g węglowodanów (głównie mannitol) i 5 g tłuszczu (ok. 378 kcal).
• Jest źródłem biologicznie aktywnej witaminy B12 (podobnie jak pieprznik jadalny).
• Pierwszy opis pochodzi od Linneusza z 1753 r. (jako Peziza cornucopioides).