Ponurnik aksamitny

Opis

Ponurnik aksamitny to duży, krępy grzyb o brązowym, zamszowym kapeluszu o średnicy zwykle kilkunastu centymetrów, z podwiniętym brzegiem i wklęsłym środkiem. Spód tworzą gęste, kremowożółte blaszki zbiegające po trzonie. Najłatwiej rozpoznać go po trzonie: jest gruby, twardy, osadzony bokiem lub ekscentrycznie i pokryty czarnobrązowym, aksamitnym kutnerem.

Rośnie od sierpnia do października na pniach, korzeniach i spróchniałym drewnie drzew iglastych, najczęściej sosen i świerków, w lasach iglastych i mieszanych. W Polsce jest dość częsty. Pojedynczo lub w grupach pojawia się nawet w suchszych okresach.

Mimo pozornie apetycznego wyglądu miąższ jest gorzki i twardy, a grzyb jest niejadalny. Od krowiaka podwiniętego, który rośnie na ziemi i jest trujący, odróżnia go czarny aksamitny trzon oraz rozwój na drewnie.

Cechy rozpoznawcze

Kapelusz

Średnica do ok. 20–30 cm (opisy podają różne maksima); kształt często nieregularny, w środku wklęsły, z podwiniętym brzegiem. U młodych okazów skórka matowa, zamszowa, u starszych gładka. Barwa od oliwkowej przez orzechowobrązową i sepiową do ciemnobrązowej, czasem rdzawobrązowej.

Hymenofor (spód kapelusza)

Blaszki gęste, wyraźnie zbiegające po trzonie (zwłaszcza u młodych owocników), widlasto rozwidlone, często połączone poprzecznymi anastomozami. Początkowo białe lub kremowożółte, z wiekiem ochrowożółte; w miejscach uszkodzeń brązowieją.

Trzon

Wysokość ok. 3–7 cm (według niektórych opisów do 12 cm), grubość ok. 2–4 cm. Pełny, twardy, sprężysty, zazwyczaj ekscentryczny lub boczny, pokryty ciemnobrązowym do czarnego aksamitnym kutnerem. Bez pierścienia.

Miąższ

Biały lub białożółty, soczysty, kruchy, w trzonie twardy. Zapach brak. Smak gorzkawy do ostrego. Nie należy próbować miąższu.

Wysyp i zarodniki

Wysyp brązowawy, bladoochrowy do żółtawobrązowego. Zarodniki szerokoelipsoidalne do okrągławych, gładkie, niemal bezbarwne, ok. 5–7 × 4–4,5 µm (opisy podają różne zakresy).

Siedlisko i występowanie

Ekologia. Saprotrof na martwym drewnie drzew iglastych: na pniach i obumarłych korzeniach oraz na spróchniałym drewnie zagłębionym w ziemi. Występuje na różnych gatunkach drzew, najczęściej na sosnach i świerkach.

Występowanie. Europa, Ameryka Północna, także Ameryka Środkowa (Kostaryka) i Azja (m.in. Pakistan, Chiny). W Polsce dość częsty, w lasach iglastych i mieszanych. Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce.

Owocnikowanie. Od sierpnia do października; owocniki pojawiają się też w suchszych okresach, gdy inne grzyby nie owocnikują.

Z czym można go pomylić?

• Paxillus involutus (krowiak podwinięty) — Rośnie na ziemi jako grzyb mykoryzowy, trzon centralny i gładki, bez czarnego kutnera; kapelusz mniejszy, rdzawobrązowy. Jest trujący.
• Tapinella panuoides — Owocniki wachlarzowate lub muszlowate, bez wyraźnego trzonu, zwykle znacznie mniejsze, pomarańczowobrązowe; rośnie na drewnie iglastym.

Na jednej cesze nie wolno polegać. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj. Pokaż grzyba grzyboznawcy w sanepidzie.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa pochodzi od łacińskiego atrotomentosus – „czarno owłosiony”, co nawiązuje do aksamitnego trzonu.
• Choć ma blaszki, należy do rzędu Boletales, czyli grzybów głównie rurkowych, jak borowiki.
• Uszkodzone owocniki przekształcają związki zwane leukomentynami w atromentynę i osmundalakton, który zniechęca owady do żerowania; dzięki temu miąższ jest rzadko zjadany przez owady.
• Andreas Gminder pisał, że ma on „tak okropny smak, że jeszcze nikomu nie udało się przyrządzić go tak, by był zjadliwy”.